Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, thủ tục rút gọn có thể được áp dụng khi vụ án có các yếu tố: Người thực hiện hành vi phạm tội bị bắt quả tang, có căn cước, lai lịch rõ ràng, sự việc phạm tội đơn giản, chứng cứ đã rõ. Cạnh đó, tội phạm thực hiện phải thuộc loại tội ít nghiêm trọng, có mức hình phạt cao nhất là ba năm tù.

Khi đã áp dụng thủ tục này, tòa phải mở phiên xử trong vòng 30 ngày kể từ ngày khởi tố vụ án (tại phiên xử, mọi thủ tục vẫn diễn ra giống bình thường).

Áp dụng lẻ mẻ

Vụ án đầu tiên được áp dụng thủ tục rút gọn là một vụ trộm cắp ở TAND quận Thanh Khê (Đà Nẵng) năm 2005. Từ khi hành vi phạm tội bị phát hiện cho đến khi đưa ra xử sơ thẩm chỉ gói gọn trong vòng một tháng, trong đó thời gian khởi tố, điều tra, truy tố chỉ mất đúng… 14 ngày. Lần lượt sau đó, nhiều nơi như Hà Nội, TP.HCM, Tây Ninh… cũng đưa vài vụ ra xử rút gọn suôn sẻ.

Với bước khởi đầu khá khởi sắc, những tưởng thủ tục rút gọn sẽ nhanh chóng được ngành tòa án áp dụng phổ biến. Vậy mà đến nay, thực tế lại trái ngược hẳn.

Ngành tòa án nhiều tỉnh không hề xử một vụ nào theo thủ tục rút gọn, vài tỉnh thì xử một, hai vụ cho có để báo cáo. Tòa án quận 11 (TP.HCM) cũng cho biết chỉ áp dụng một vụ rồi thôi Có nơi như ở huyện Bố Trạch (Quảng Bình), khi được hỏi tới thì cơ quan tố tụng lắc đầu bảo không hề áp dụng.

Ở quận Bình Tân, khi hỏi con số tổng hợp thì tòa cho biết loại án này không cần báo cáo để thống kê bởi không được quan tâm. Một lãnh đạo Tòa án TP.HCM thừa nhận kể từ khi luật quy định thủ tục rút gọn đến nay, tòa cũng không thống kê để nắm tình hình.

Điều tra quá sức

Vì sao một thủ tục được cho là tiến bộ lại đang “chết mòn” trong thực tiễn xét xử?

Cái vướng đầu tiên phát sinh ngay từ cơ quan điều tra, nơi chịu nhiều áp lực nhất khi thực hiện thủ tục gút gọn. Một vụ án có hàng loạt việc phải làm như xác minh lý lịch, nhân thân, ra quyết định tạm giam, xin lệnh phê chuẩn của VKS, lấy lời khai bị can, nạn nhân, nhân chứng, rồi định giá tài sản, trưng cầu giám định… Áp lực thời gian dồn lên vai cơ quan điều tra rất cao. Một kết quả định giá có thể mất cả tháng. Việc xác minh nhân thân, nếu là người địa phương thì cũng mất một tuần, nếu ở tỉnh khác thì mất khoảng một tháng ròng rã nếu dồn hết sức.

Như vậy, chỉ cần điều tra rút gọn một vụ, điều tra viên “chạy bở hơi tai” cũng chưa chắc đã kịp thời gian. Nhân lực vốn đã thiếu, nếu chỉ dồn cho án rút gọn thì những vụ án khác đương nhiên bị kéo dài.

Cạnh đó, muốn áp dụng thủ tục rút gọn, cơ quan điều tra phải đề nghị rồi chờ VKS ra quyết định. Thường VKS phải nghiên cứu một ngày mới ra quyết định gửi trở lại. Sau đó còn phải mất thêm ba ngày để chờ khiếu nại. Nếu vì lý do nào đó, VKS không chấp nhận thì cơ quan điều tra bó tay.

Thiếu người

Đầu năm 2009, ở một quận của TP.HCM, VKS nói sẽ phấn đấu áp dụng thủ tục rút gọn nhiều hơn trong năm. Nhưng vừa qua, họp tổng kết giữa ba ngành tố tụng, VKS thừa nhận đã không thể áp dụng được vụ nào.

Lãnh đạo VKS TP.HCM lý giải: Khi áp dụng thủ tục rút gọn, lãnh đạo phải chọn những cán bộ nhạy bén pháp luật, có kinh nghiệm xét xử, có trình độ tổng hợp và hiểu biết phong phú về nhiều mặt trong xã hội. Hơn hết, người này phải có thời gian để chuyên tâm làm án rút gọn. Với điều kiện hiện tại, VKS các quận chưa thể đáp ứng.

Một nguyên nhân khác mà ba ngành công an, VKS và tòa án cùng nhìn nhận là sợ làm oan người vô tội hoặc làm sai. Mọi khâu điều tra, truy tố đến khi mở phiên xử theo thủ tục rút gọn chỉ trong vòng một tháng trong khi thực tế nhiều vụ làm tới làm lui hàng năm vẫn có khả năng oan, sai. Vì vậy, khi mà luật không hề bắt buộc phải áp dụng thủ tục rút gọn thì cứ áp dụng thủ tục bình thường cho chắc ăn.

Luật chưa “thoáng”?

Nhiều cán bộ tố tụng nhận xét luật chưa “thoáng” cho thủ tục rút gọn. Án rút gọn áp dụng cho những trường hợp bắt quả tang rõ ràng, không cần điều tra lại. Ở các nước, họ sẽ dựa vào các tài liệu, chứng cứ ban đầu làm căn cứ buộc tội nhưng ở ta, cơ quan tố tụng phải mất thêm một khoảng thời gian làm lại bản cung, hồ sơ.

Hơn nữa, hiện chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể nhiều vấn đề như thời hạn giao cáo trạng, giao quyết định đưa vụ án ra xét xử… làm cán bộ tố tụng lúng túng. Mặt khác, do thiếu quy chế phối hợp nên các cơ quan tố tụng cũng chưa mặn mà bắt tay nhau áp dụng phổ biến thủ tục này.

Xử bình thường vẫn nhanh

Luật quy định rất chặt bốn yếu tố để áp dụng thủ tục rút gọn (khung hình phạt dưới ba năm, tội ít nghiêm trọng, người phạm tội bị bắt quả tang và có căn cước, lai lịch rõ ràng) nên chỉ cần vướng một là các cơ quan tố tụng đành chịu. Chẳng hạn, việc xác minh nhân thân người phạm tội ở xa hay đã rời địa phương một khoảng thời gian nào đó thì chỉ mỗi việc gửi công văn đi, công văn đến là cũng đã hết thời gian luật định.

Trên thực tế, đối với những án đơn giản thì không áp dụng thủ tục rút gọn thì việc điều tra, xét xử cũng rất nhanh, khoảng một tháng rưỡi mà thôi.

Thẩm phán Vũ Phi Long, Phó Chánh Tòa Hình sự TAND TP.HCM

(SUNLAW FIRM: Bài viết được đăng tải nhằm mục đích giáo dục, phổ biến, tuyên truyền pháp luật và chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước không nhằm mục đích thương mại. Thông tin nêu trên chỉ có giá trị tham khảo và có thể một số thông tin pháp lý đã hết hiệu lực tại thời điểm  hiện tại vì vậy Quý khách khi đọc thông tin này cần tham khảo ý kiến luật sư, chuyên gia tư vấn trước khi áp dụng vào thực tế.)

--------------------------------------------------------------------------------
Quý khách có nhu cầu tư vấn pháp luật, Hãy liên hệ trực tiếp với Chúng tôi để được tư vấn :
CÔNG TY TNHH TƯ VẤN LUẬT SUNLAW (SUN LAW FIRM)

TỔNG ĐÀI TƯ VẤN PHÁP LUẬT MIỄN PHÍ (24h/7):19006816
Gửi câu hỏi trực tiếp qua Email: contact@sunlaw.com.vn
Tham khảo thông tin pháp lý website : http://www.sunlaw.com.vn 
Copyright © SUNLAW FIRM
--------------------------------------------------------------------------------