1. Khái niệm tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng

Để đưa ra khái niệm tội phạm xâm hại quyền lợi của người tiêu dùng, chúng ta cần làm rõ một số vấn đề liên quan đến dấu hiệu pháp lý của loại tội này, như: chủ thể, khách thể, đặc biệt là đối tượng tác động của nó.

Điều 1 Pháp lệnh Bảo vệ người tiêu dùng quy định: “Người tiêu dùng là người mua, sử dụng hàng hóa cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình và tổ chức”. Dự thảo 4 Luật Bảo vệ người tiêu dùng đưa ra định nghĩa đầy đủ hơn: “Người tiêu dùng” là các cá nhân, tổ chức mua hoặc sử dụng hợp pháp hàng hoá, dịch vụ không nhằm mục đích kinh doanh”. Từ hai định nghĩa trên có thể thấy, với tư cách là đối tượng của tội phạm xâm hại quyền lợi, người tiêu dùng có thể là: người mua và sử dụng hàng hóa, dịch vụ đã mua cho chính bản thân họ; người mua hàng hóa, dịch vụ cho người khác, cho gia đình hoặc cho tổ chức sử dụng; cá nhân, gia đình, tổ chức sử dụng hàng hóa, dịch vụ do người khác mua hoặc do được cho, tặng.

Theo Luật Bảo vệ người tiêu dùng của Cộng hòa Pháp, thì người tiêu dùng là cá nhân trực tiếp mua, thụ hưởng các hàng hóa, dịch vụ và trực tiếp tiêu thụ không bao gồm những người mua đi, bán lại hàng hóa, dịch vụ2. Nói cách khác, người tiêu dùng là người sử dụng hàng hóa, dịch vụ với mục đích tiêu dùng chứ không phải mục đích kinh doanh.

Như vậy, để trở thành người tiêu dùng và là đối tượng xâm hại của tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng, một người cần phải tham gia vào quan hệ tiêu dùng bằng các hành vi mua và sử dụng hoặc sử dụng, hàng hóa, dịch vụ.

Khách thể của Tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là quyền lợi của người tiêu dùng. Theo Bản hướng dẫn của Liên hợp quốc về Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1985, thì người tiêu dùng có 8 quyền cần bảo vệ, trong đó có hai quyền rất quan trọng là khách thể bảo vệ của luật hình sự gồm: quyền an toàn về tính mạng, sức khỏe; quyền lợi về kinh tế khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ. Có thể nói, khách thể của tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng giống như khách thể của tội xâm phạm sở hữu và tội xâm phạm sức khỏe người khác. Nhưng nó phát sinh trong quan hệ tiêu dùng - một quan hệ đặc thù, đồng thời có những khác biệt về đối tượng tác động, mục đích, động cơ thực hiện tội phạm nên nó trở thành tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Ví dụ, một cửa hàng xăng dầu chỉnh sửa đồng hồ đo đếm trong thời gian dài gây thiệt hại lớn cho quyền lợi kinh tế của người tiêu dùng, thì xét cho cùng, đây là hành vi gian dối - một dạng lừa đảo để chiếm đoạt tài sản. Hay một nhà máy chế biến sữa tươi đưa chất độc hại vào sản phẩm gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe của người tiêu dùng cũng là một dạng hành vi xâm hại tính mạng, sức khỏe người khác. Tuy nhiên, nó không được xếp vào nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe vì mục đích, động cơ của tội phạm không phải là xâm phạm tính mạng sức khỏe của người khác.

Về mặt khách quan, tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng được thể hiện dưới nhiều hành vi khách quan. Ở Việt Nam, mỗi năm có tới 4.000 - 5.000 hành vi vi phạm quyền lợi người tiêu dùng có thể bị xử phạt hành chính3. Những hành vi vi phạm này có thể khái quát theo nhóm sau: hành vi cung cấp thông tin sai lệch về sản phẩm hàng hóa dịch vụ gây nhầm lẫn dẫn đến thiệt hại cho người tiêu dùng (quảng cáo gian dối, làm giả nhãn mác…); hành vi sản xuất, buôn bán hàng có chất lượng thấp hoặc độc hại; hành vi gian lận trong cung cấp hàng hóa, dịch vụ (lừa dối về trọng lượng, dung tích… hàng hóa); hành vi ép buộc, quấy rối người tiêu dùng...

Quan hệ tiêu dùng là quan hệ dân sự. Quyền của người tiêu dùng với tư cách là một giá trị xã hội cũng có các mức độ khác nhau, tương ứng với đó là những mức độ bảo vệ khác nhau. Mức độ thấp nhất là để người tiêu dùng tự bảo vệ quyền lợi của mình bằng việc sử dụng pháp luật thuộc lĩnh vực luật tư: dân sự, thương mại. Mức độ bảo vệ thứ hai là xử phạt hành chính. Để không cản trở các quan hệ kinh tế, dân sự và tránh can thiệp quá sâu vào những tranh chấp liên quan đến quyền lợi người tiêu dùng, Nhà nước chỉ coi những hành vi xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là tội phạm và sử dụng mức độ bảo vệ cao nhất bằng luật hình sự đối với những hành vi xâm hại quyền lợi người tiêu dùng có tính chất nguy hiểm cao thể hiện ở việc gây hậu quả nghiêm trọng cho tính mạng, sức khỏe và kinh tế của người tiêu dùng. Điều đó thể hiện ở những dấu hiệu định tính và định lượng như: số lượng lớn, đã bị xử lý hành chính, gây hậu quả nghiêm trọng.

Chủ thể của tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là thương nhân, theo luật hình sự Việt Nam thì không bao gồm pháp nhân. Thương nhân là chủ thể của tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng là nhà sản xuất, nhà phân phối, nhà cung cấp, bán lẻ. Những người sản xuất, cung cấp hàng hóa không nhằm mục đích kinh doanh như tặng, cho… hoặc trao đổi các loại sản phẩm tự nhiên không được gọi là hàng hóa thì không phải là chủ thể của loại tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng.

Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm: Tội phạm xâm hại quyền lợi của người tiêu dùng là những hành vi sản xuất, buôn bán, phân phối hàng hóa, dịch vụ của thương nhân với động cơ vụ lợi và mục đích lợi nhuận xâm hại nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, lợi ích kinh tế của người tiêu dùng được quy định trong Bộ luật Hình sự.

2. Tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng trong luật hình sự Việt nam

Sự xuất hiện tình trạng xâm hại quyền lợi người tiêu dùng có từ rất sớm trong lịch sử xã hội loài người. Tuy nhiên, quy mô, tính chất, mức độ của nó phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, phong tục tập quán và văn hóa tiêu dùng của người dân ở mỗi thời kỳ, mỗi quốc gia khác nhau. Một quy luật tất yếu là khi sản xuất, giao lưu hàng hóa càng phát triển và sôi động, số lượng người tiêu dùng và nhu cầu tiêu dùng càng lớn thì việc xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nói chung và tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nói riêng ngày càng gia tăng. Đồng thời, đòi hỏi của xã hội đối với sự điều chỉnh của pháp luật trong lĩnh vực này ngày càng cao.

Tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng đã xuất hiện trong pháp luật hình sự nước ta từ rất sớm, trong Bộ luật Hồng Đức. Bộ luật Hồng Đức đã có những quy định nhằm bảo vệ người tiêu dùng như “Trong các chợ tại kinh thành và thôn quê, những người mua, bán không theo đúng cân, thước, thăng, dấu của Nhà nước mà tự làm riêng của mình để mua bán thì xử tội biếm một tư” hoặc “Những người làm đồ khí, vật dụng giả dối, vải lụa ngắn hẹp để đem bán thì bị tội xung, biếm một tư hàng hóa để xung công”4.

Trước năm 1986, việc sản xuất, kinh doanh hàng hóa và nhu cầu tiêu dùng của người tiêu dùng được Nhà nước kiểm soát bằng các chỉ tiêu pháp lệnh. Việc phân phối hàng hóa từ các cơ sở sản xuất của Nhà nước đến tay người tiêu dùng do hệ thống mậu dịch quốc doanh đảm nhiệm. Thời kỳ này, quan hệ tiêu dùng chỉ là quan hệ giữa Nhà nước và người tiêu dùng chứ không phải quan hệ giữa thương nhân và người tiêu dùng. Chính vì vậy, trong giai đoạn này, Nhà nước đã kiểm soát một cách chủ động hệ thống sản xuất, phân phối hàng hóa và tình trạng xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Vì vậy, vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như vấn đề tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng chưa đặt ra gay gắt.

Kể từ khi các yếu tố của thị trường hiện diện trong nền kinh tế - xã hội nước ta, nhất là khi chúng ta mở cửa hội nhập với sự phát triển nhanh chóng của sản xuất, kinh doanh, thì tình trạng xâm hại quyền lợi người tiêu dùng và tội phạm trong lĩnh vực này không ngừng gia tăng. Theo Thống kê của Tổng Cục cảnh sát nhân dân thì trong khoảng thời gian từ năm 2002 đến 2007, cơ quan chức năng đã phát hiện 1.092 vụ với 1.486 đối tượng sản xuất buôn bán hàng giả, trong đó đã xử lý hình sự được 162 vụ, 109 đối tượng. Trong 3 năm 2005 - 2008, lực lượng quản lý thị trường trong cả nước đã phát hiện 9.567 vụ vi phạm liên quan đến kinh doanh xăng dầu, 28,8% trong tổng số 4.300 điểm bán lẻ xăng dầu có biểu hiện vi phạm về cân đo, chất lượng xăng dầu5. Nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường, trong giai đoạn mở cửa hội nhập, Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 1999 đã sửa đổi kịp thời theo hướng hình sự hóa, tội phạm hóa một số hành vi nguy hiểm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời chuẩn hóa một số tội danh đã có trong BLHS năm 1985.

Trong BLHS hiện hành có 8 tội thuộc nhóm tội phạm xâm hại quyền lợi người tiêu dùng nằm ở 2 Chương: Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Chương XVI) và Các tội xâm hại an toàn công cộng, trật tự công cộng (Chương XIX), bao gồm: Tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 156); Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh (Điều 157); Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng vật, vật nuôi (Điều 158); Tội đầu cơ (Điều 160); Tội lừa dối khách hàng (Điều 162); Tội vi phạm các quy định về cung ứng điện (Điều 177); Tội vi phạm các quy định về khám bệnh, chữa bệnh, sản xuất, pha chế thuốc, cấp phát thuốc, bán thuốc hoặc dịch vụ y tế khác (Điều 242); Tội vi phạm các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm (Điều 244).

Đặc điểm chung của các tội phạm nói trên là đều xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của Nhà nước; trật tự công cộng; lợi ích của người tiêu dùng. Đối tượng của các tội phạm này đều là hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng. Phần lớn các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng bị coi là tội phạm khi nó gây hậu quả ở mức độ nghiêm trọng (số lượng lớn) hoặc có nhân thân xấu (đã bị xử lý hành chính) trừ tội quy định tại Điều 157.

So với BLHS năm 1985, vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã được nhận thức và phản ánh một cách đúng đắn và cụ thể hơn trong BLHS năm 1999. Trước hết là việc tách Tội làm hàng giả, buôn bán hàng giả quy định tại Điều 167 thành hai tội mới: Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh và Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, vật nuôi. Việc tách tội danh này về mặt lý luận là tách dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng của một tội thành các tội độc lập nặng hơn6. Sự điều chỉnh này có ý nghĩa cho việc phân hóa tội phạm và cá thể hóa trách nhiệm hình sự, theo đó, hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh có tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội cao hơn nhiều so với các loại hàng giả khác.

3. Hoàn thiện pháp luật hình sự bảo vệ người tiêu dùng

Trong BLHS, có thể tìm thấy các hành vi xâm hại quyền lợi người tiêu dùng trong hai Chương: Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (Chương XVI) và Các tội xâm hại an toàn công cộng, trật tự công cộng (Chương XIX).

Hiện nay, Nghị định số 06/2008/NĐ-CP ngày 16/01/2008 - quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại - được dùng làm văn bản giải thích khái niệm hàng giả trong BLHS. Theo văn bản này thì có tới 4 nhóm hàng bị coi là hàng giả bao gồm: giả chất lượng và công dụng; giả mạo nhãn hàng hoá, bao bì hàng hoá; giả mạo về sở hữu trí tuệ theo quy định tại Điều 213 Luật Sở hữu trí tuệ; các loại đề can, nhãn hàng hoá, bao bì hàng hoá, tem chất lượng, tem chống giả, phiếu bảo hành, hàng hoá có nội dung giả mạo tên, địa chỉ thương nhân, nguồn gốc hàng hoá, nơi sản xuất, đóng gói, lắp ráp hàng hoá. Tuy nhiên, BLHS hiện hành chưa có sự phân biệt cụ thể khái niệm hàng hóa là hàng giả và hàng kém chất lượng. Từ đó dẫn đến sự đồng nhất giữa hàng hóa làm giả nhãn mác, kiểu dáng, bao bì, vi phạm về đăng ký... (hàng giả về hình thức) với hàng hóa kém chất lượng, hàng hóa độc hại gây nguy hiểm cho sức khỏe người tiêu dùng. Bởi trong thực tế, hàng giả về hình thức không phải bao giờ cũng là hàng hóa kém chất lượng hay độc hại. Ngược lại, hàng thật về hình thức không có nghĩa là không có loại hàng hóa kém chất lượng hay độc hại.

Mặt khác, trên thị trường hiện nay còn trôi nổi rất nhiều loại hàng hóa không nguồn gốc, không nhãn mác, không kiểm định chất lượng nhưng nó lại không làm giả một loại hàng thật nào. Nếu theo quy định của BLHS hiện hành thì những hành vi sản xuất, buôn bán loại hàng hóa này sẽ bị xử lý về Tội sản xuất, buôn bán hàng giả mặc dù bản chất đây không phải là hàng giả. Dưới góc độ quyền lợi người tiêu dùng, điều người ta quan tâm và cần bảo vệ nhất là lợi ích kinh tế: trả tiền mua hàng hóa với đúng giá trị của nó và tính mạng, sức khỏe của con người phải được bảo vệ, con người phải được sử dụng hàng hóa an toàn. Thậm chí trong thực tế, hàng giả về hình thức có khi chất lượng còn đảm bảo và giá rẻ hơn nhiều so với hàng thật, và nó không xâm hại đến quyền lợi người tiêu dùng. Chính vì vậy, nếu nói đến bảo vệ người tiêu dùng bằng pháp luật hình sự thì phải có sự phân biệt rành mạch giữa hàng giả và hàng không đảm bảo chất lượng. Ví dụ: người sản xuất thuốc chữa bệnh không có nhãn mác, không được đăng ký lưu hành nhưng loại thuốc này không hề gây độc hại cho sức khỏe, có tác dụng chữa bệnh rất hiệu quả thì theo luật hiện hành, họ vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh theo Điều 157 BLHS. Như vậy, mục đích khi tách Điều 167 thành hai điều Điều 157 và 158 của BLHS năm 1999 quy định hai tội mới với sự nghiêm khắc và mức phạt cao hơn của Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh so với Tội làm hàng giả về hình thức là không đạt được. Theo chúng tôi, nhiều khi vấn đề hàng giả là câu chuyện của hành vi cạnh tranh không lành mạnh, xâm phạm sở hữu trí tuệ liên quan đến việc xâm hại trật tự quản lý kinh tế, trật tự công cộng và quyền lợi của nhà sản xuất chứ không phải là quyền lợi người tiêu dùng.

Chúng tôi cho rằng, không thể gộp hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả về hình thức với hành vi sản xuất, buôn hàng kém chất lượng, độc hại gây nguy hiểm cho tính mạng, sức khỏe, quyền lợi kinh tế của người tiêu dùng. Chính vì vậy, cần thiết kế lại các điều 156, 157, 158 thành 4 điều quy định cho bốn loại tội phạm mới: Tội làm hàng giả; Tội sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng và độc hại gây nguy hiểm cho tính mạng, sức khỏe người tiêu dùng; Tội sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng, độc hại là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; Tội sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng, độc hại là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, giống cây trồng, vật nuôi. Luật hình sự ở một số quốc gia cũng quy định theo hướng tách bạch khách thể xâm hại là quyền lợi người tiêu dùng với khách thể là trật tự quản lý kinh tế… (BLHS Trung Quốc quy định các tội: Tội sản xuất, tiêu thụ hàng giả, thuốc giả không đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh; Tội sản xuất, tiêu thụ, pha trộn nguyên liệu không phải là thực phẩm mà có độc tố; Tội sản xuất, tiêu thụ thuốc xấu mà gây nguy hại cho sức khỏe người khác…; BLHS Nhật Bản cũng có một chương riêng quy định về tội làm hàng giả).

Để thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng không chỉ có hàng hóa mà còn có các loại hình dịch vụ. Chính vì vậy, dịch vụ cũng là một loại đối tượng của tội phạm mà thông qua đó, tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Thế nhưng, trong BLHS Việt Nam, đối tượng của tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng là dịch vụ chưa được đề cập, dẫn đến tình trạng rất nhiều hành vi cung cấp dịch vụ kém chất lượng xâm hại nghiêm trọng đến quyền lợi của người tiêu dùng nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật hình sự. Ví dụ: các dịch vụ khuyến mãi gian dối, các dịch vụ giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, giáo dục, y tế không đảm bảo chất lượng gây thiệt hại rất lớn cho người tiêu dùng… Thế nhưng, để xử lý hình sự hành vi này thì không có căn cứ pháp lý bởi Tội làm hàng giả của chúng ta vẫn chỉ giới hạn ở hàng hóa thông thường.

Ngoài ra, trong lĩnh vực sản xuất, lưu thông hàng hóa còn rất nhiều hành vi của thương nhân gây thiệt hại nghiêm trọng cho người tiêu dùng nhưng chưa được tội phạm hóa. Đó là những hành ép buộc, quấy rối người tiêu dùng, trốn tránh nghĩa vụ bảo hành… Đề nghị cần tội phạm hóa những hành vi vi phạm này trong BLHS.

Trước tình trạng vi phạm pháp luật và tội phạm xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng đang diễn ra phổ biến hiện nay, quyền lợi người tiêu dùng - một loại quyền con người - đang bị xâm phạm và đe dọa xâm phạm nghiêm trọng thì việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng bằng pháp luật hình sự là điều hết sức cần thiết. 

ThS. Đinh Thế Hưng - Viện Nhà nước và Pháp luật
Nguồn: Tạp chí Nghiên cứu lập pháp điện tử

-----------------

(1) Xem bài “Tiêu dùng quốc tế 2009: Chống thực phẩm độc với trẻ em”, http://vietnamnet.vn/bvkh/2009/03/836118/

(2) Xem Droit de la consomation, Jean Calais Aulois, Dalloz 1993.

(3) Phát biểu của ông Phạm Quang Viễn - Phó Cục trưởng Cục quản lý thị trường, Bộ Công thương tại Hội thảo quốc tế «Pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng –Kinh nghiệm quốc tế, thực trạng và triển vọng ở Việt Nam» do Viện Nhà nước và Pháp luật phối hợp với Viện KASS, CHLB Đức phối hợp tổ chức ngày 12- 13/11/2009 tại Hà Nội.

(4) Điều 91, 95 Quốc triều hình luật, Bản dịch của Viện sử học, Nxb. Pháp lý, Hà Nội 1991.

(5) Báo cáo tình hình tội phạm sản xuất buôn bán hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ năm 2002 – 2007 của Tổng cục cảnh sát nhân dân.

(6) Xem Nguyễn Ngọc Hòa, Cấu thành tội phạm - Lý luận và thực tiễn, Nxb. CAND, 2004.