Về lý luận và khoa học pháp lý: Pháp luật quy định về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại như sau:

Theo các quy định của pháp luật hiện hành: (i) Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2005 cho phép các bên trong giao dịch dân sự được thoả thuận về mức phạt vi phạm; có thể thoả thuận vừa phải nộp phạt vi phạm và vừa phải bồi thường thiệt hại; nếu không có thoả thuận trước về mức bồi thường thiệt hại thì phải bồi thường toàn bộ thiệt hại; nếu không có thoả thuận về bồi thường thiệt hại thì bên vi phạm nghĩa vụ chỉ phải nộp tiền phạt vi phạm. (ii) Luật Thương mại quy định: Mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thoả thuận trong hợp đồng, nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm (Điều 301)… Bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm. Giá trị bồi thường thiệt hại bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu do bên vi phạm gây ra và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm (Điều 302). (iii) Luật Xây dựng quy định: Đối với công trình xây dựng bằng nguồn vốn nhà nước, mức thưởng không vượt quá 12% giá trị phần hợp đồng làm lợi, mức phạt không vượt quá 12% giá trị hợp đồng bị vi phạm (Điều 110).

Chỉ với quy định tại ba luật nói trên đã thấy có sự khác nhau về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại trong quan hệ hợp đồng tùy theo đó là hợp đồng gì: Dân sự, thương mại hay xây dựng sử dụng nguồn tiền ngân sách nhà nước. Có nghĩa là, việc đầu tiên các bên muốn thoả thuận về phạt vi phạm hoặc bồi thường thiệt hại thì phải xác định rõ quan hệ giữa các bên là quan hệ gì, khi có thiệt hại do hành vi vi phạm phải bồi thường thiệt hại hay không. Loại hợp đồng thứ ba tùy thuộc phạm vi sử dụng nguồn ngân sách nhà nước, nhưng có thể vận dụng, tham khảo, tham chiếu khi xem xét đối với hợp đồng xây dựng có vay vốn NHTM.

Trường hợp không xác định rõ loại quan hệ và pháp luật điều chỉnh sẽ dẫn đến khó giải quyết khi có tranh chấp: Bên vi phạm muốn áp dụng luật theo hướng bị phạt ở mức thấp và/hoặc không muốn bồi thường thiệt hại; ngược lại, bên bị vi phạm muốn áp dụng luật theo hướng yêu cầu phạt vi phạm và/hoặc bồi thường thiệt hại ở mức cao nhất có thể. Chắc chắn rằng, nếu giải quyết tranh chấp theo thủ tục tố tụng dân sự, vụ án sẽ kéo dài: sơ thẩm, phúc thẩm và có thể giám đốc thẩm, kèm theo đó là ngân hàng cũng “bị vạ lây” vì doanh nghiệp chưa thu được tiền, chưa nhận được bồi thường.

Thực tiễn giao kết và thực hiện hợp đồng đã có nhiều trường hợp như vậy.

Về thực tiễn đàm phán ký kết thực hiện hợp đồng:

Để thấy rõ tình trạng trên, bài viết xin đưa ra một ví dụ cụ thể. Trong một hợp đồng chế tạo, lắp đặt thiết bị, dây truyền nhà máy sản xuất thức ăn thủy sản giữa Công ty Cơ khí T với Công ty Thức ăn thủy sản H. Trong hợp đồng, các bên thỏa thuận nếu bên lắp đặt không thực hiện đúng hợp đồng về lắp đặt thiết bị đúng các chi tiết kỹ thuật, hoặc không đúng tiến tiến độ thì chịu phạt và bồi thường 100% giá trị hợp đồng, thực tế giá trị hợp đồng là 10 tỷ đồng. Quá trình thực hiện, bên lắp đặt không thực hiện đúng tiến độ lắp đặt (theo biên bản giám định thì tỷ lệ hoàn thành mới chỉ đạt 53% khối lượng). Vì vậy, Công ty Thức ăn thủy sản H đã khởi kiện yêu cầu hủy hợp đồng và đòi tiền phạt và bồi thường theo thoả thận tại hợp đồng (100% giá trị hợp đồng hay 10 tỷ đồng). Tranh chấp được giải quyết qua hai cấp xét xử của tòa án, với các bản án tuyên buộc Công ty cơ khí T phải trả một khoản tiền về phạt vi phạm bằng 100% giá trị hợp đồng cho Công ty H đúng như thỏa thuận của các bên trong hợp đồng đã ký. Trong trường hợp cụ thể này, Công ty Sản xuất thức ăn thuỷ sản H có vay vốn một NHTM để ứng trước tiền thi công xây lắp, nhưng bài viết không đưa số liệu cụ thể cũng như thực trạng chất lượng khoản vay.

Tòa án đã giải quyết đúng quy định của pháp luật hay chưa? Kinh nghiệm rút ra đối với các doanh nghiệp thông qua tranh chấp ở đây là gì?

Xung quanh phán quyết của toà án các cấp còn có các quan điểm khác nhau. Toà án quyết định như vậy nhưng không làm rõ bị đơn phải trả khoản tiền đó là tiền gì: tiền bồi thường hay tiền phạt. Nếu là tiền phạt thì mức phạt được áp dụng theo quy định của Bộ luật Dân sự hay áp dụng theo quy định của Luật Thương mại. Trường hợp coi hợp đồng đã ký là hợp đồng thương mại thì mức phạt không được quá 8% giá trị phần nghĩa vụ vi phạm.

Bên cạnh đó, phải lưu ý rằng, Luật Thương mại cũng đã quy định: Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác (Điều 3) và hoạt động thương mại không được quy định trong Luật Thương mại và trong các luật khác thì áp dụng quy định của Bộ luật Dân sự (Điều 4). Từ đó, có ý kiến cho rằng, hợp đồng giữa giữa công ty Cơ khí T với Công ty Thức ăn thủy sản H là hợp đồng mua bán và lắp đặt thiết bị dây truyền nhà máy sản xuất thức ăn thủy sản – một dạng hợp đồng thương mại, do vậy, nếu có vi phạm toàn bộ hợp đồng cũng chỉ có thể phạt tối đa 8% x 10 tỷ đồng = 800 triệu đồng. Quan điểm này khác, đối lập với quan điểm của tòa án chấp nhận thoả thuận mức phạt vi phạm của các bên (100% hay 10 tỷ đồng) theo quy định tại Điều 422 Bộ luật Dân sự.

Một số ý kiến trao đổi

Có thể nói, hoạt động kinh doanh thương mại của doanh nghiệp bao gồm nhiều quan hệ hợp đồng: từ hợp đồng giữa các thành viên với nhau để thành lập công ty, hợp đồng giữa các thành viên với công ty, hợp đồng giữa công ty với người thứ 3 (lao động, mua bán hàng hóa, dịch vụ…). Một vấn đề được đặt ra là các chủ doanh nghiệp chú trọng tới đâu trong việc xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình trong các hợp đồng? Đặc biệt những hợp đồng mà chủ doanh nghiệp hay người quản lý công ty thường quan tâm, đó là các hợp đồng ký với đối tác, trong đó có những điều khoản quy định quyền và nghĩa vụ của các bên, chế tài sẽ áp dụng nếu có xảy ra vi phạm; hợp đồng xây dựng như thế nào sẽ giảm được chi phí tối đa cho các bên giao kết (đặc biệt liên quan tới hợp đồng ký với đối tác nước ngoài)…

Trong phạm vi bài viết, tác giả xin tập trung vào các chế tài thường được thoả thuận trong hợp đồng gắn với việc liên hệ đến các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam với thực tiễn và thông lệ phổ biến trên thế giới ra sao.

Trong thực tế, điều khoản phạt vi phạm là điều khoản thường xuyên được các chủ thể của hợp đồng áp dụng (điều khoản ưa thích cho hợp đồng). Tuy nhiên, các quy định của luật pháp hiện hành còn khá cứng nhắc, mâu thuẫn… Nguyên nhân, một phần do khoa học pháp lý của nước ta đang phát triển theo hướng thị trường, hội nhập; quá trình xây dựng pháp luật của Việt Nam có yếu tố đặc thù, và chúng ta chưa thực hiện rộng rãi việc công bố công khai bản án, không áp dụng hệ thống án lệ. Những vấn đề này không những gây khó khăn về định hướng và áp dụng pháp luật đối với những người làm công tác pháp lý, mà còn làm cho những chủ doanh nghiệp khó có thể hiểu và vận dụng hiệu quả quy định của pháp luật trong hoạt động, kinh doanh. Bản thân cán bộ tín dụng trong quan hệ với khách hàng, với doanh nghiệp cũng chưa hiểu đúng vấn đề này.

Bộ luật Dân sự 2005 tại Điều 422 quy định phạt vi phạm chỉ được áp dụng khi các bên thỏa thuận (không còn sự áp đặt của nhà làm luật vào sự tự do thỏa thuận như trong các quy định trước). Bộ luật không quy định giới hạn các bên có thể thỏa thuận (nếu hiểu một cách thông thường thì thỏa thuận mức phạt bao nhiêu là tùy các bên). Là một luật chuyên ngành, Luật Thương mại đặt ra tỷ lệ phạt không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ vi phạm. Đây là giới hạn tối đa của pháp luật thương mại về phạt vi phạm, nó gần gũi với luật của Pháp; Phạt vi phạm cũng được quy định trong cả hai lần ban hành Bộ luật Dân sự của nước ta.

Theo hệ thống luật Anh – Mỹ hay những chuẩn mực hợp đồng thương mại chung của thế giới (Công ước Viên 1980) thì chế tài phạt vi phạm không được áp dụng. Hay những điều khoản mang tính chất trừng phạt không có hiệu lực. Nhưng những thỏa thuận về một khoản tiền ấn định lại hoàn toàn có hiệu lực thi hành đối với các bên và tòa án ra phán quyết buộc bồi thường theo khoản tiền mà các bên thỏa thuận. Tuy nhiên, tòa án cân nhắc tới sự hợp lý với thiệt hại thực tế mà bên bị thiệt hại phải gánh chịu.

Bộ luật Dân sự 2005 chưa quy định rõ giữa chế tài phạt vi phạm và bồi thường ấn định một khoản tiền dẫn đến việc (trong vụ án đã nêu) tòa chấp nhận yêu cầu đòi bồi thường mà trong bản án không có những chứng minh về thiệt hại của nguyên đơn (chỉ căn cứ vào thỏa thuận các bên).

Đối với doanh nghiệp khi thỏa thuận về những khoản bồi thường hay tiền phạt trong hợp đồng, cần thỏa thuận rõ và tách biệt đâu là tiền bồi thường, đâu là tiền phạt. Bởi nếu không rõ ràng hoặc mô tả rằng đó là khoản tiền phạt vi phạm mà số tiền phạt vượt quá mức quy định thì phần vượt quá như vậy không có giá trị pháp lý. Mặt khác, nếu cho rằng đó là một khoản tiền bồi thường mà các bên thỏa thuận trước thì cũng không phù hợp vì Luật Dân sự và Luật Thương mại hiện hành không quy định về trường hợp các bên được ấn định một khoản tiền bồi thường thiệt hại trong hợp đồng.

Vì còn những điểm cần lưu ý như trên nên khi thỏa thuận ký kết hợp đồng, doanh nghiệp nên tham khảo ý kiến của chuyên gia pháp lý, luật sư để xem xét những điều khoản mà mình thỏa thuận có hiệu lực pháp lý hay không.

Mối quan hệ giữa doanh nghiệp với luật sư

Trong điều kiện nước ta đang hội nhập kinh tế quốc tế một cách nhanh chóng, sâu rộng, thì hơn bao giờ hết, mối quan hệ giữa doanh nghiệp với luật sư như là một sự đồng hành, cán bộ tín dụng NHTM cũng cần có sự nhận thức đầy đủ hơn về vấn đề này. Nói cách khác, sự thành công của doanh nghiệp luôn có “bóng dáng” của luật sư. Ngược lại, luật sư chỉ có thể khẳng định mình khi có ngày càng nhiều các doanh nghiệp “thân chủ” kinh doanh hiệu quả, an toàn.

Đã đến lúc cả hai bên phải tiến về phía nhau, cùng nhau hợp tác, chia sẻ và thành công trong tất cả các hoạt động của doanh nghiệp, phù hợp với quy định của pháp luật, góp phần tạo sự lành mạnh, an toàn cho môi trường hoạt động tín dụng ngân hàng.

SOURCE: TẠP CHÍ NGÂN HÀNG SỐ 21/2010 - TS. LÊ VĂN LUYỆN – Học viện Ngân hàngTHS. & THS. ĐÀO NGỌC CHUYỀN – Văn phòng Luật sư Đào và Đồng nghiệp