1. Tư tưởng, thể chế, điều kiện và quan niệm về tư pháp bảo trợ

Giành độc lập cho dân tộc, để nước Việt Nam có vị thế bình đẳng với các cường quốc năm châu; tự do, hạnh phúc, bình đẳng và bác ái cho công dân để công dân được làm chủ đời mình và vận mệnh của đất nước, đó là sợi chỉ đỏ nhân văn xuyên suốt trong quá trình đấu tranh cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chủ tịch muốn người dân Việt Nam là công dân của một nước độc lập, nhưng nền độc lập ấy phải đem lại cho công dân nước mình những giá trị đích thực của cuộc sống, đó là phẩm giá làm người sau bao năm trường phải chịu kiếp sống nô lệ. Phẩm giá đó được Nhà nước dân chủ bảo vệ thông qua pháp luật và phẩm giá của mọi người đều được pháp luật bảo vệ ngang bằng nhau, không bị phân biệt về nguồn gốc dân tộc, giới tính, địa vị xã hội... Tư tưởng “trăm điều phải có thần linh pháp quyền”, coi pháp luật là thiêng liêng vì pháp luật là đại lượng quyền lực được công nhận chung, xác định rõ các quyền và nghĩa vụ của công dân, vừa để tránh tuỳ tiện và lạm quyền, lại vừa ràng buộc trách nhiệm của Nhà nước và khơi dậy ý chí tự giác chấp hành pháp luật của công dân. Mọi công dân đều được bình đẳng trước pháp luật; các quyền của công dân, không phân biệt giới tính, tôn giáo, tín ngưỡng, nguồn gốc xuất thân, vị thế xã hội… được tôn trọng và được bảo vệ theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp công dân vi phạm pháp luật, phạm tội thì quy trình thủ tục điều tra và xét xử phải như nhau, minh bạch, công bằng và công khai để có thể giám sát.

Bắt nguồn từ tư tưởng yêu nước, thương dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh sau khi vừa giành được chính quyền dân chủ nhân dân, mặc dù trong lúc đối phó thù trong, giặc ngoài (giặc ngoại xâm, giặc đói, giặc dốt…) vẫn dành nhiều thời gian cho việc quy định chế định “tư pháp bảo trợ” - mà thực chất là trợ giúp pháp lý hiện nay - để hoạt động điều tra, xét xử tội phạm được bảo đảm tiến hành như quy trình tố tụng của các quốc gia văn minh, tiến bộ kh��c. Tư tưởng này xuất phát từ yêu cầu bảo vệ uy tín của Nhà nước dân chủ nhân dân non trẻ trong nhiệm vụ bảo vệ người dân, tránh oan sai, lạm quyền hoặc ức hiếp dân, cũng như không để lọt tội phạm. Ngay sau Cách mạng tháng Tám thành công, nhằm bảo đảm có luật sư thực hiện bào chữa cho bị can, bị cáo trước các phiên xét xử tại Toà án của chế độ dân chủ nhân dân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 10/SL ngày 10/10/1945 về việc duy trì tổ chức luật sư cũ. Hiến pháp 1946 (Điều 67) quy định: “Người bị cáo¹ được quyền tự bào chữa lấy hoặc mượn luật sư”. Ngay sau đó, Chủ tịch đã ký các Sắc lệnh 13/SL ngày 24/1/1946, trong đó có quy định về chế độ “Tư pháp bảo trợ”: “nếu bị can không có ai bênh vực, ông Chánh án sẽ cử một luật sư hoặc một bào chữa viên để bào chữa”. Tại Sắc lệnh số 113/SL ngày 28/6/1946 về lệ phí và án phí (Điều 7) cũng quy định “nguyên cáo hoặc bị cáo trong một việc hộ có quyền xin tư pháp bảo trợ”, như vậy, chế định bảo trợ tư pháp cũng được áp dụng đối với các vụ việc dân sự do Toà xử.

Sắc lệnh số 217/SL ngày 22/11/1946 quy định về việc các vị Thẩm phán đệ nhị cấp (tỉnh và khu) có bằng Luật khoa cử nhân có thể ra làm luật sư với các điều kiện thời gian cụ thể (nếu có 3 năm thực hành chức vụ tư pháp trước các Toà án không phải tập sự, chưa đủ 3 năm phải tập sự luật sư thêm; nếu là Thẩm phán tại một quản hạt Toà thượng thẩm, mới thôi chức 1 năm thì không được mở Văn phòng luật sư ở quản hạt đó - vì vị Thẩm phán này vẫn có thể còn ảnh hưởng trong địa hạt và đặc biệt, không bị liên đới đến những vụ phải xử phúc thẩm và án kéo dài). Do số lượng luật sư còn quá nhỏ không đủ đáp ứng nhu cầu nên Sắc lệnh số 69/SL ngày 18/6/1949 và Sắc lệnh số 144/SL ngày 22/12/1949 đã quy định về việc mở rộng chế độ bào chữa, cho phép các bị can, bị cáo có thể nhờ một công dân không phải là luật sư bênh vực trước các Toà án (trừ Toà án binh tại mặt trận); đương sự có thể trình danh sách 03 người để ông Chánh án chọn 01 người và thừa nhận; nếu bị can không có ai bênh vực, ông Chánh án có thể tự mình hay theo yêu cầu của bị can cử một người ra bào chữa cho bị can, nhưng người bào chữa không được nhận tiền thù lao của bị can (nếu nhận bị truy tố về tội lừa đảo). Ông Chánh án lập ra một danh sách người trong tỉnh có đủ điều kiện và bằng lòng đứng ra bào chữa trong các phiên toà và niêm yết tại Phòng lục sự Toà án (danh sách này được thêm, bớt theo yêu cầu từ phía Uỷ ban kháng chiến hành chính và ông Chánh án); đương sự chọn một người nào đó trong danh sách thì ông Chánh án phải thừa nhận; người được cử hoặc được chọn bắt buộc phải đến dự phiên toà và được hưởng phụ cấp bào chữa từ công khố. Như vậy, chế định Bào chữa viên nhân dân đã hình thành từ giai đoạn này (hiện chế định Bào chữa viên nhân dân cũng được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự 1997) đã giúp cho các phiên toà được tiến hành có thêm người tham gia tố tụng, tạo điều kiện để có các bên tranh tụng trước toà. Qua thông tin của các vụ án thời kỳ này cho thấy, Bào chữa viên nhân dân đã thực hiện bào chữa nhiều vụ, thường xuyên và được hưởng phụ cấp của Nhà nước, là lực lượng tham gia tố tụng mang tính nhân dân và gần dân, bảo đảm khả năng tối đa cho các vụ án có người bào chữa tham gia.

Tư pháp bảo trợ được Bộ Tư pháp hướng dẫn cho các Toà án tại Thông tư số 3305-HO ngày 8/11/1946² với thẩm quyền, quy trình, thủ tục xét duyệt để người dân được hưởng tư pháp bảo trợ rất đơn giản và nhanh chóng. Theo đó:

a) “Người đương sự” gửi đơn đến ông Biện lý (nay là Kiểm sát viên cấp tỉnh) xin tư pháp bảo trợ để khởi tố trước Toà án sơ cấp (nay là Toà án cấp huyện), hay đệ nhị cấp (nay là Toà án cấp tỉnh), Ông Biện lý có thể y đơn hoặc bác đơn; nếu y đơn, người này được miễn nộp các khoản lệ phí, nhưng vẫn phải tự làm đơn khởi tố lấy;

b) Nếu người đương sự kháng cáo một bản án của Toà án sơ cấp thì ông Biện lý xét đơn, nếu y đơn thì người này được miễn nộp lệ phí và dự phạt kháng cáo;

c) Trong trường hợp nếu có việc kháng cáo lên Toà thượng thẩm (nay là Toà Phúc thẩm), thì ông Chưởng lý (nay là Viện trưởng Viện kiểm sát cấp tỉnh) xét đơn, nếu y đơn, người đương sự được miễn không phải nộp lệ phí và dự phạt kháng cáo;

d) Nếu người đương sự được kiện (thắng kiện) thì việc cho hưởng tư pháp bảo trợ vẫn có hiệu lực đến khi thi hành xong bản án mà người đương sự không phải nộp một khoản lệ phí nào, kể cả việc cấp trích lục án; phí tổn này sẽ do công khố chịu.

Những quy định trên là bằng chứng cho thấy, tư pháp bảo trợ có vị trí rất quan trọng trong nền tư pháp dân chủ, vì ngay trong những ngày đầu tiên của một quốc gia mới tuyên bố độc lập, vấn đề tư pháp bảo trợ của quy trình tố tụng đã được quy định rất cụ thể, như “bản chất ruột” của nền tư pháp dân chủ gần dân, thân dân, của dân, do dân và vì dân. Nước còn nghèo, dân còn đói nhưng việc công khố chi trả cho người tham gia bào chữa, việc miễn phí tư pháp cho đương sự là điều cần làm và đã cố làm để mọi tầng lớp nghèo khổ khi có sự vụ gắn với “pháp đình” đều có thể nhờ cậy vào công lý qua pháp luật. Có như thế, người dân mới sẵn sàng đề đạt, kháng cáo khi thấy vụ án còn chưa được xem xét, xử đúng và chưa tâm phục khẩu phục, từ đó nền tư pháp nước nhà mới là hiện thân của cán cân công lý. Tư tưởng và nội dung tư pháp bảo trợ của Chủ tịch là sự kế thừa, thể hiện kết quả của cuộc đấu tranh bền bỉ của nhân loại vì công lý và công bằng trước pháp luật của mọi tầng lớp dân cư, của các quyền dân sinh, dân chủ và dân quyền. Theo Chủ tịch, thì suy cho đến cùng “vấn đề tư pháp là ở đời và làm người”, mấy ai nghĩ như vậy và dám nói câu đó; vì “ở đời” và “làm người” cực khó, không phải ai cũng là vĩ nhân, cũng thoát ra được khỏi cái “tôi” nhỏ bé, tầm thường, thoát khỏi lòng ham muốn giầu sang, phú quý, danh lợi… Muốn “làm người” là phải vì cái chung, cái nhân phẩm và giá trị không thể mua bán như hàng hoá, đấu tranh quyết liệt để bảo vệ công bằng và bình đẳng, bác ái mọi lúc, mọi nơi, trong lựa chọn giữa sự sống và cái chết, giữa tiến bộ với tư tưởng bảo thủ, lợi ích vị kỷ, vì sự vinh danh, chức quyền và sự yêu thích cá nhân. Tư tưởng của Chủ tịch chứa đầy tính nhân văn sâu sắc, tư pháp là quyền lực của dân, tồn tại do dân nên làm gì thì cũng phải xuất phát từ đời thường, từ luật pháp cụ thể, đừng quan trọng hoá quá nhưng không được tầm thường nó, phải gắn với đời sống thường nhật của dân, với điều kiện sống, với phong tục, truyền thống tốt đẹp, với tiến bộ xã hội nhưng phải có cái tâm của con người, vì con người. Theo Chủ tịch, cái gì tốt dù nhỏ cũng phải cố mà làm, cái gì xấu dù có lợi cho cá nhân mình cũng phải cương quyết bỏ, cũng như ở đời nếu cái mình không thích thì cũng không làm cho người, cư xử với người khác như với mình vì mình “làm người”. Chính vì vậy, “phải có người bào chữa nếu bị can, bị cáo không tự bào chữa được”, cũng như khi ta không làm được thì phải nhờ người - vì tư pháp của dân phải biết nghe và nghe nhiều tai, phải để người không có liên quan, có hiểu biết nhận định về hành vi phạm tội và nói từ góc độ của họ, đó là góc độ của người dân thường. Chế định bảo trợ tư pháp mà Chủ tịch theo đuổi, xuất phát từ các nguyên tắc tối thượng của các công ước nhân quyền là quyền bất khả xâm phạm trái pháp luật về tự do thân thể, nhân phẩm và tài sản của công dân; quyền được đối xử bình đẳng trước pháp luật và quyền suy đoán vô tội: không ai bị cho là có tội khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật của một Toà án hợp pháp, vì không phải 100% người bị truy cứu là bị can, bị cáo đều là người đã phạm tội và có tội theo pháp luật.

Đúng 10 năm sau, tại Thông tư số 2225-HCTP ngày 24/10/1956 của Bộ Tư pháp chấn chỉnh việc thực hiện quyền bào chữa của bị can đã dẫn chiếu lại các quy định trong Sắc lệnh số 69/SL và Sắc lệnh số 144/SL, kiểm điểm và có nhận định quyền tự bào chữa của bị can trong điều tra và xét xử về hình sự không được coi trọng trong thời gian đó như: trong quá trình điều tra, thẩm cứu, thẩm vấn trước phiên toà, có hiện tượng không tôn trọng quyền tự bào chữa, mớm cung, bức cung, trấn áp không cho bị cáo tự do khai nại, thậm chí nhân chứng khai có lợi cho bị can cũng bị trấn áp như bị can,… nhiều bị can trước khi ra phiên toà không biết nội dung buộc tội để tự chuẩn bị bào chữa, hoặc không được thông báo quyền được chống án. Quyền được chọn người bào chữa của bị can, bị cáo không được thực hiện đầy đủ, vì đoàn thể luật sư tạm ngừng hoạt động trong kháng chiến, mới hoạt động lại từ sau 1954, chế độ bào chữa của người không phải luật sư cũng chưa được quan tâm đúng mức. Thông tư rút ra các nguyên nhân chính của thiếu sót trên là do: chưa nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của quyền tự do bào chữa trong chế độ dân chủ nhân dân và trong nền tư pháp dân chủ nhân dân; ý thức tôn trọng pháp luật của Nhà nước và cán bộ còn thiếu sót nhiều. Thông tư đưa ra yêu cầu để bảo đảm chế độ pháp trị và thực hiện đúng mức quyền tự do bào chữa của bị can, hướng sửa chữa là: cần có quan niệm chính xác về quyền này và vị trí của bào chữa trong toàn bộ công tác tư pháp; cần nghiên cứu, chỉnh đốn lại chế độ bào chữa nhân dân và chế độ luật sư. Thông tư đã đưa ra các quan niệm về vị trí của quyền này qua việc dẫn chiếu nhận định của Đại hội Luật sư dân chủ quốc tế (International Association of Democratic Lawyers) mới họp khi đó coi quyền tự do bào chữa là “thành trì cần thiết cho các quyền tự do khác”, nếu nó không được thực hiện sẽ mặc nhiên thủ tiêu các quyền tự do khác (vì nằm trong tù thì không thể có điều kiện thực hiện được các quyền khác) và không được cho là có công lý. Thông tư coi đây là một nguyên tắc tố tụng căn bản, trọng yếu trong tố tụng, phải triệt để thực hiện nhằm hỗ trợ việc xét xử được chính xác, toàn diện, khách quan hơn, bênh vực được quyền lợi hợp pháp của người bị can và bảo vệ được pháp luật của Nhà nước. Thông tư quán triệt quan điểm: thực hiện quyền tự do bào chữa là để hạn chế, chống lại sự khống tố không chính xác, giúp cho hoạt động tố tụng (điều tra và xét xử) có kháng nghị và tranh luận mới sáng tỏ vụ việc (vì công tố và cán bộ điều tra do quen việc dễ chủ quan, dễ làm qua loa cho nhanh), bảo đảm thực hiện nguyên tắc của Hiến pháp “trước khi tuyên án bị can phải được coi như người vô tội”. Một điều rất thời sự hiện nay là vị trí và vai trò của các bên trong tranh tụng đã được quy định và thực hiện trong thời kỳ đó khi tại mục 3) phần I Thông tư khẳng định “vị trí của bộ phận bào chữa là một vị trí bình đẳng với Công tố viện” và “hai bên ngang quyền như nhau” vì công tố “không có uy quyền riêng biệt” mà là đương sự nguyên cáo, còn bị can (người đại diện cho họ) là đương sự bị cáo, có thế mới tăng cường lòng tin tưởng của nhân dân vào tính công minh của Toà án trong chế độ dân chủ nhân dân. Hai bên cùng có quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu đưa ra nhân chứng, yêu cầu giám định, cùng có quyền đặt câu hỏi, phân tích, tranh luận để Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân nghe và đưa ra phán quyết. Trong giai đoạn này nhiều vụ án đã được xử gây tiếng vang trong quần chúng, ghi nhận vai trò của người bào chữa trong việc nêu ra các chứng cứ và có các bãi nại phù hợp. Cũng trong giai đoạn này, dù số lượng luật sư còn ít ỏi (dưới 100 người), hoạt động trong môi trường pháp luật còn sơ khai, điều kiện làm việc chưa thuận lợi nhưng phải có lời tuyên thệ tuân thủ sự thật để bảo vệ công lý và không được có các hành động làm ảnh hưởng hoặc chống lại công lý.

Như vậy có thể thấy, ở thời kỳ này tư pháp bảo trợ được xác định là một yêu cầu mang tính bản chất của tư pháp dân chủ nhân dân, một bộ phận cấu thành của hoạt động điều tra và xét xử (thời điểm này hoạt động tố tụng được xác định gồm 2 giai đoạn: điều tra và xét xử - tương tự như đa phần các quốc gia hiện nay, không có giai đoạn riêng cho công tố (đây là một vấn đề lý luận rất lý thú về các giai đoạn của tố tụng cần bàn sâu hơn), vì Công tố viên và luật sư có mặt trong cả 2 giai đoạn và Công tố viên là người vừa làm nhiệm vụ tư pháp công an vừa làm công tố “nguyên cáo”³) đối trọng với luật sư. Việc xác định cần có “tư pháp bảo trợ” vừa là quyền của công dân, vừa là nghĩa vụ của Chánh án và ông Biện lý (Công tố). Tư pháp bảo trợ được xác định là một “chế độ biện hộ tự do” phụ thuộc vào sự lựa chọn của “người đương sự”, họ có khả năng thì tự mình biện hộ cho mình, còn nếu không thực hiện được thì yêu cầu Nhà nước; Công khố chi trả khi Nhà nước cử người bào chữa, viết đơn kiện thay (tuỳ từng trường hợp) và miễn chi phí tố tụng cho đến khi thi hành xong bản án. Chế độ này được bảo đảm thực hiện song hành, không tách rời với điều tra và xét xử (trừ Toà án binh tại mặt trận), việc biện hộ được thực hiện từ khi bị bắt giữ.

2. Bảo trợ tư pháp thể hiện qua vị trí, vai trò và nội dung quyền bào chữa

Xác định nội dung, phạm vi của quá trình bào chữa là điểm quan trọng để bảo đảm thực hiện, tránh được hiện tượng quyền thì có nhưng lại quy định chung chung không có điều kiện thực hiện, không biết nên thực hiện trong phạm vi nào. Mặc dù bị cáo không có trách nhiệm phải chứng minh việc có phạm tội hay không phạm tội, trách nhiệm chứng minh việc có hay không có tội thuộc về cơ quan điều tra, Công tố viện và Toà án nhưng bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa khi bị buộc tội. Vì quyền bào chữa do bị can, bị cáo tự thực hiện hoặc thông qua người bào chữa nên đã được xác định với những nội dung rất cụ thể tại Thông tư số 2225-HCTP⁴ để người dân dễ vận dụng. Theo đó, bị can, bị cáo (người bào chữa của họ) có quyền tham gia tất cả quá trình điều tra, xét xử để: trình bày lời hoặc viết bào chữa, đưa ra chứng cứ mới, xin mời người làm chứng mới, mời người giám định,…; đề xuất bất cứ thỉnh cầu nào hoặc phản đối bất cứ thỉnh cầu nào (nói hoặc viết) do người khác đưa ra; có quyền được biết về nội dung xét xử trước một thời gian cần thiết để có đủ thì giờ chuẩn bị việc bào chữa trước phiên toà; không bị bắt buộc nhưng tại phiên toà được viện dẫn tất cả chứng cứ và lý lẽ để chứng minh không có tội hoặc trình bày những tình huống giảm nhẹ tội mà không bị ai cản trở; được nói lời cuối cùng sau khi kết thúc thẩm vấn; được kháng cáo trong hạn 15 ngày hoặc 30 ngày⁵. 

Để bảo đảm quyền bào chữa cho bị can, bị cáo, Công tố viện và Toà án phải đặc biệt tôn trọng quyền tự bào chữa trong điều kiện thiếu luật sư, phải tuân thủ các yêu cầu của Thông tư như: khi ra quyết định khởi tố phải báo cho bị can biết họ bị truy tố về tội gì? Giải thích đầy đủ về nội dung quyền bào chữa để họ sử dụng (hiện nay nhiều Điều tra viên, Kiểm sát viên cũng giải thích nhưng không đầy đủ, nhiều khi còn có lời lẽ như dự báo có thêm luật sư sẽ tạm giam bị can, bị can sẽ bị phiền hà…, coi luật sư tham gia chỉ mang tính đủ thành phần. Bên cạnh đó, rất nhiều luật sư thực hiện các vụ chỉ định hoặc miễn phí thường làm chiếu lệ, hình thức, không thật sự làm cho bị can thấy vai trò của mình, vai trò của luật sư rất mờ nhạt… nên việc người bị can, bị cáo từ chối không cần luật sư theo chỉ định của cơ quan tố tụng còn xảy ra phổ biến). Toà án phải tống đạt cho bị can và cho cả người bào chữa văn bản nghị quyết (hình thức văn bản quyết định tập thể) đưa vụ án ra phiên toà xét xử cùng với nội dung cáo trạng của Công tố viện ít nhất là 03 ngày trước ngày mở phiên toà. Trong quá trình điều tra, xét xử tuyệt đối không được mớm cung, bức cung hay trấn áp bị can bằng bất cứ hình thức nào, hoặc dùng lời lẽ dụ dỗ, hứa hẹn để bị can nhận tội. Lời thú tội của bị can không kết thúc cuộc thẩm cứu mà còn phải có các bằng chứng xác minh mới được dùng làm cơ sở để kết tội. Toà án chỉ dựa trên những sự việc đã xác minh rõ rệt ở phiên toà mà kết luận; không được định kiến là hễ bị truy tố là có tội mà đối xử với bị can như với người đã có bản án kết tội; bị can trước khi tuyên án được coi như vô tội để Toà án có thái độ hoàn toàn khách quan. Toà phải hỏi để bị can có lời cuối cùng sau khi thẩm vấn và phải giải thích quyền chống án và thời hạn chống án. Đặc biệt, do cùng có vị trí pháp lý quan trọng như nhau tại phiên toà nên vị trí chỗ ngồi giữa Công tố và người bào chữa cũng ngang nhau, Thẩm phán phải để 2 bên ngồi ngang nhau, ngang nhau về quyền tranh luận, dẫn ra nhân chứng, chứng cứ, thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý tố tụng…Trong trường hợp không mời luật sư thì bị can được quyền của luật sư để biện hộ cho mình, được tranh luận với công tố và dẫn ra nhân chứng, chứng cứ…

3. Tồn tại và bài học rút ra từ tư pháp bảo trợ cho chế định bào chữa, đại diện trong điều kiện cải cách tư pháp hiện nay

Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa đã được thể hiện thành chế định tư pháp bảo trợ cách đây 65 năm mà cho đến ngày nay vẫn còn nguyên tính thời sự và được ghi nhận trong Hiến pháp 1992 (Điều 132), được nghiên cứu để vận dụng khi xây dựng Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Trợ giúp pháp lý và Luật Luật sư. Tuy nhiên, đã qua gần 25 năm thực hiện Bộ luật Tố tụng hình sự nhưng chúng ta vẫn chưa có hướng dẫn về chế định bào chữa viên nhân dân, chưa có lực lượng thuần tuý đại diện từ xã hội tham gia tố tụng, vẫn còn ngỡ ngàng khi các thành phần tham gia tố tụng có luật sư. Trong thực tiễn, khi thực hiện các quy định về bào chữa, đại diện còn rất nhiều người trong các cơ quan tiến hành tố tụng mơ hồ về quyền của người bào chữa, coi thường hoặc “sợ” có người bào chữa, buồn hơn là nhiều vị luật sư biến mình thành thầy “cò”, thầy “dùi”, người “môi giới”… để chạy án, làm sai lệch vị trí quan trọng và tôn nghiêm của nghề bảo vệ công lý. Qua việc nghiên cứu tư tưởng và chế định tư pháp bảo trợ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng tôi thiết nghĩ, chúng ta cần có tư duy đầy đủ và đúng về nghề luật và vị trí của người bào chữa trong tố tụng hình sự và đại diện trong vụ việc dân sự, hành chính, kinh tế… trong điều kiện hội nhập. Chúng ta đang có trên 6.000 luật sư nhưng thiếu luật sư giỏi, chưa có luật sư để theo các vụ kiện mang tính quốc tế, vì bản thân nhiều luật sư chưa thật sự có môi trường thuận lợi - cả về thể chế và thực tiễn - để rèn nghề và đạo đức nghề nghiệp ngay trong nước chứ chưa nói là ở nước ngoài. Người tiến hành tố tụng còn chưa coi luật sư như người đồng hành cùng có nhiệm vụ nghiên cứu án và đưa ra các chứng cứ khách quan, toàn diện để bảo vệ công lý. Bản thân luật sư còn chạy theo lợi ích nhất thời của từng vụ mà chưa có đủ bản lĩnh nghề nghiệp để hướng tới vinh danh nghề và bảo vệ pháp luật, bảo vệ công lý. Tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư chưa thực sự gắn kết luật sư để có cùng một đích là bảo vệ công lý, có nơi nặng về quản lý hành chính, có nơi chỉ quan tâm đến việc “thu” hoặc “trích”… mà chưa đầu tư cho việc xây dựng đội ngũ luật sư trẻ, có bản lĩnh, có ngoại ngữ và kỹ năng để bảo vệ lợi ích chung, lợi ích hợp pháp của người yếu thế, theo đến cùng các trường hợp oan sai hoặc còn bị khuất tất… Việc hành nghề của luật sư còn bị phụ thuộc vào việc hiểu đúng đắn nhiều quy định của luật tố tụng từ phía người tiến hành tố tụng, trong khi nhiều quy định của pháp luật tố tụng chưa thật sự chặt chẽ, chưa tạo thế ngang bằng giữa công tố và biện hộ để có thể tranh tụng. Ngay việc Bộ luật Tố tụng hình sự dùng nhiều thuật ngữ “người bào chữa, người đại diện, người bảo vệ quyền lợi” trong khi suy đến cùng chỉ cần một thuật ngữ là người đại diện, vì xảy ra hai khả năng: thứ nhất, hoặc tự bị can, bị cáo thực hiện quyền biện hộ cho mình, người bị hại và người có quyền và lợi ích có liên quan trong vụ án tự ��ại diện cho lợi ích của mình - và thứ hai, hoặc họ nhờ luật sư hay người khác có đủ khả năng để “thay mặt” họ, nghĩa là “đại diện” cho họ để biện hộ hoặc bảo vệ lợi ích cho họ; đồng thời, dù cá nhân họ tự làm hay nhờ người khác làm thay, “đại diện hộ” thì cũng chỉ là để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Dùng nhiều thuật ngữ, kể ra không đủ, không ôm hết ngữ nghĩa và làm cho người dân khó nhớ luật, nếu không đơn giản hoá thì đấy là cách mà chúng ta đang tự làm khó mình. Luật sư còn được tham gia vụ án với bản luận cứ chuẩn bị sẵn mà vắng mặt, không hiển diện ở toà thì làm sao có thể tranh tụng! Người tiến hành tố tụng giải thích quyền có người bào chữa theo chỉ định cho bị can, mà chưa chỉ định luật sư ngồi bên cạnh thì bị can chưa biết thực hư, thôi thì từ chối và thế là trong vụ án đó không cần có luật sư, dù là án nghiêm trọng có khả năng bị tử hình hoặc bị can, bị cáo là người chưa thành niên, hoặc có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất…

Bài học rút ra là, nơi nào, địa phương nào tổ chức phổ biến rộng rãi cho người dân được biết và quán triệt sâu sắc các quy định trong pháp luật tố tụng liên quan đến nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa cho người tiến hành tố tụng để có nhận thức và vận dụng đúng đắn, thì số vụ việc luật sư tham gia nhiều hơn và ít vụ án bị kháng cáo, đồng thời, ở các nơi này luật sư cũng không bị “ngồi chơi, xơi nuớc”. Thứ hai, nên biên tập, phát hành phổ biến rộng các tài liệu về vụ án với nội dung cụ thể về vai trò của luật sư khi tham gia thành công vào vụ án. Thứ ba, tổ chức Liên đoàn luật sư nên nghiên cứu, xây dựng bộ đạo đức nghề nghiệp của luật sư, tổ chức các đợt vận động luật sư học tập tư tưởng bảo trợ tư pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh, phấn đấu để các vụ việc có luật sư tham gia không bị oan sai… Thứ tư, đã đến lúc cần nghiên cứu một cách hệ thống để sửa đổi, bổ sung pháp luật tố tụng để bảo đảm điều kiện cho tranh tụng. Thứ năm, cần xây dựng chế định bào chữa viên nhân dân để có thêm lực lượng xã hội tham gia tố tụng, đặc biệt là để hỗ trợ cho các vùng miền còn chưa có luật sư, ít luật sư và Trợ giúp viên pháp lý của Nhà nước.

Để chế định tư pháp bảo trợ tiếp tục phát huy vai trò trong công cuộc cải cách,  để có nền tư pháp đại diện cho công lý, minh bạch, công khai, công bằng và văn minh, bên cạnh việc đổi mới đối với cơ quan tiến hành tố tụng, chúng ta cần có đội ngũ luật sư thực sự phục vụ công lý và công bằng xã hội. Điều này cần sự quan tâm từ phía Nhà nước, nhưng quan trọng hơn là từ nỗ lực của giới luật sư. Luật sư cần có sự học tập, rèn giũa, giữ uy tín nghề nghiệp để có được sự chấp nhận, ủng hộ và niềm tin của xã hội.

(1) Để dễ theo dõi, trong bài có sử dụng nhiều thuật ngữ cũ thời kỳ 1946-1956. Thuật ngữ “người bị cáo” thấm nhuần tư tưởng nhân quyền và nguyên tắc suy đoán vô tội, khi chưa có bản án có hiệu lực pháp luật, người bị can, bị cáo vẫn là “người” chưa bị coi là có tội.

(2) Xem Phần I, Thông tư số 2225-HCTP ngày 24/10/1956, CB- 34-328

(3) Xem Mục C, khoản 1 Nhiệm vụ của ông Công tố, Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946, CB-17-242.

(4) Xem Phần II, Thông tư số 2225-HCTP ngày 24/10/1956, CB- 34-328).

(5) Xem Chương III Tổng tắc, Sắc lệnh số 51/SL ngày 17/4/1946, CB-17-242).

TS. Tạ Thị Minh Lý - Cục trưởng Cục Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp