Khắc phục nhiều nhược điểm

Theo ông Trần Thế Hòa (VKSND tối cao tại TP.HCM), việc công nhận án lệ sẽ khắc phục được nhiều nhược điểm trong quá trình áp dụng pháp luật hiện nay.

Trước hết, với những tranh chấp cụ thể mà pháp luật quy định chưa rõ hoặc chưa có, thẩm phán nên vận dụng các quy định khác của pháp luật để giải quyết. Sau đó, nếu phán quyết không bị xem lại thì lấy nó minh họa cho các vụ tranh chấp tương tự. Phán quyết này có thể xem là án lệ và cơ quan chức năng cần tập hợp, phát hành rộng rãi cho mọi người tham khảo. Điều này có lợi là pháp luật được áp dụng thống nhất, đồng thời giúp cán bộ tố tụng và người dân có thể dự đoán được kết quả tranh chấp. Hướng giải quyết từ những án lệ này dần dần sẽ được nâng lên thành các quy định thành văn.

Ở một khía cạnh khác, thực tế luôn phát sinh nhiều vướng mắc mà luật không lường trước, không lường hết để điều chỉnh. Nếu thẩm phán chờ có quy định mới thì sẽ vi phạm thời hạn tố tụng, vi phạm quyền đi kiện của người dân… Trong những trường hợp như thế, nếu áp dụng án lệ sẽ khắc phục được nhược điểm này. Nghĩa là dựa vào những án lệ đã được nhiều người chấp nhận để giải quyết tranh chấp còn hơn là ách lại với lý do chưa có luật.

Án giám đốc thẩm là án mẫu?

Vấn đề được nhiều người quan tâm là những bản án nào sẽ trở thành án lệ để các tòa, các thẩm phán tham khảo.

Theo thạc sĩ Đỗ Thành Trung (giảng viên Trường đại học Luật TP.HCM), trước đây từng có một công trình nghiên cứu chung của Việt Nam và Nhật Bản gợi mở phương hướng cơ bản thích hợp cho việc sử dụng án lệ tại nước ta. Công trình này tập trung vào việc xây dựng, hoàn thiện các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao và nhận định: “Ngay cả ở Việt Nam cũng cần phải xây dựng, phát triển hệ thống, trong đó coi quan điểm được thể hiện trong các quyết định giám đốc thẩm của Hội đồng thẩm phán TAND tối cao là án lệ và tòa án cấp dưới cần đưa ra các xét xử không mâu thuẫn với các án lệ này”.

Luật sư Bùi Quang Nghiêm (Phó Chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM) nhận xét, bản án giám đốc thẩm của TAND tối cao thực chất là án lệ nhưng chưa được chính thức công nhận mà thôi. Ở nước ta, thẩm quyền giải thích luật là của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nhưng trên thực tế, khi gặp những trường hợp mà luật quy định chưa rõ hoặc chưa điều chỉnh, rất hiếm khi cơ quan này ra văn bản giải thích. Trong khi đó, thẩm phán là người trực tiếp áp dụng pháp luật, trực tiếp điều chỉnh các quan hệ, các tranh chấp đang nảy sinh nên việc giao cho họ quyền giải thích pháp luật bằng bản án là phù hợp nhất. Từ những bản án giải thích luật này, nhà làm luật sẽ nâng lên thành các văn bản luật để chấm dứt chuyện xét xử mà không viện dẫn cơ sở pháp lý.

Làm sao để án lệ đi vào đời sống?

Một vấn đề rất lớn khác mà thạc sĩ Đỗ Thành Trung dự đoán là chúng ta sẽ gặp không ít khó khăn ban đầu khi thừa nhận án lệ bởi nước ta không phải là nước có truyền thống án lệ. Việc nhận thức vai trò tích cực của án lệ cũng như sử dụng chúng như một nguồn luật vẫn còn rất mới mẻ ở Việt Nam.

Để khắc phục, ông Trung cho rằng cần phải thay đổi nhận thức pháp lý và thói quen để coi án lệ như một nguồn luật bổ sung khi giải quyết án. Mặt khác, cần phải trao quyền giải thích pháp luật cho ngành tòa án bằng quy định thành văn chính thức, rõ ràng, càng chi tiết càng tốt (về trình tự, thủ tục, thẩm quyền, phương pháp giải thích pháp luật)… Cạnh đó, các thẩm phán phải nỗ lực để bảo đảm cho quan điểm pháp lý thể hiện trong những án lệ có tính thuyết phục, hợp lý, đáng tin cậy.

Cuối cùng, để cho việc sử dụng án lệ có hiệu quả thì việc tập hợp, chọn lọc và công bố án lệ là việc rất quan trọng. Có các tập án lệ sẽ tạo điều kiện cho các thẩm phán áp dụng pháp luật thống nhất, minh bạch, còn người dân có thể tìm hiểu các quy định, nâng cao dân trí và ý thức tuân thủ pháp luật.

Án lệ là gì?

Án lệ là đường lối ��p dụng pháp luật của tòa án về một vấn đề pháp lý, đã trở thành tiền lệ mà các thẩm phán có thể theo đó xét xử trong các trường hợp tương tự.

+ Với những nước theo hệ luật Anh-Mỹ, án lệ có giá trị như luật là căn cứ để tòa giải quyết án. Với những nước theo hệ luật châu Âu lục địa, án lệ được xem như một cách giải thích pháp luật. Những bản án này không được xem là luật, không mang tính ràng buộc pháp lý nhưng tòa cấp dưới phải tham khảo, nếu không nguy cơ bị tòa cấp trên sửa án rất cao.

+ Tại Việt Nam, trong chế độ cũ, Bộ Tư pháp xuất bản ấn phẩm về án lệ theo định kỳ ba tháng, đăng tải những trích dẫn về quan điểm hay định hướng xét xử trong các bản án của Tối cao pháp viện, Tòa thượng thẩm… Những bản án này là căn cứ pháp lý để xét xử những tranh chấp tương tự.

Trong chế độ ta, ngày 19-1-1955, để thống nhất việc xử phạt một số loại tội phạm, Thủ tướng đã ra thông tư nói rõ: “Kinh nghiệm xét xử về một số loại phạm pháp đã được trở thành án lệ. Tuy nhiên, án lệ ấy còn khác nhau giữa các địa phương. Đường lối xét xử do đó không được thống nhất, rõ ràng và có nơi không được đúng. Cần phải thống nhất những án lệ ấy trong quy định chung sau đây để hướng dẫn các tòa án trừng trị một số tội phạm thông thường”… Tuy nhiên về sau, án lệ lại không được chính thức thừa nhận và áp dụng.

Những nỗ lực đầu tiên

Theo một thẩm phán TAND tối cao, nước ta đã đi những bước đầu tiên trong việc tiếp cận án lệ thông qua việc ấn hành hai tập quyết định giám đốc thẩm về kinh doanh, thương mại, hình sự… điển hình của năm 2004. Hai tập sách này trình bày, phân tích, chỉ ra những vướng mắc, sai sót tố tụng để các thẩm phán rút kinh nghiệm. Đây là những tư liệu rất quý bên cạnh hệ thống luật thành văn để phục vụ công tác xét xử, nghiên cứu pháp luật.

Vị thẩm phán này khẳng định: “Không chỉ người làm công tác pháp luật và sinh viên luật mà mọi người dân đều mong muốn TAND tối cao thường xuyên phát hành rộng rãi các bản án giám đốc thẩm để họ có thể dự đoán kết quả nếu xảy ra những vụ kiện tụng tương tự ở tòa. Điều này còn tránh được việc người dân khiếu nại giám đốc thẩm tràn lan theo kiểu cầu may như hiện nay”.

Nguồn: Pháp luật TPHCM ONLINE