HOÀN CHỈNH CƠ CHẾ PHÁP LÝ BẢO VỆ NHÀ ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN TRONG GIAI ĐOẠN GIAO DỊCH CHỨNG KHOÁN

Do đó, để thực hiện hoạt động giao dịch chứng khoán, các NĐT chứng khoán phải có tài khoản mở tại một CTCK và tiến hành mọi hoạt động mua, bán, đầu tư chứng khoán thông qua tài khoản này tại các sàn giao dịch của CTCK. Với hình thức này, các NĐT đã không trực tiếp nắm giữ tiền hoặc chứng khoán của mình sở hữu mà tất cả đều ký thác vào tài khoản tại CTCK. Vì thế, về mặt nguyên tắc, rõ ràng các NĐT cần phải được pháp luật bảo vệ trong quá trình giao dịch nhằm giúp NĐT có thể quản lý chặt chẽ tài sản của mình (gồm tiền và chứng khoán trên tài khoản) cũng như đảm bảo CTCK sẽ thực hiện các lệnh khách hàng.

Cơ chế pháp lý bảo vệ NĐT trên TTCK được hiểu là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong trình NĐT mở tài khoản, sử dụng tài khoản và quản lý tài khoản chứng khoán mở tại các CTCK.

Như vậy, cơ chế pháp lý bảo vệ NĐT trong giai đoạn giao dịch trên TTCK sẽ bao gồm ba nội dung: pháp luật bảo vệ NĐT trong quan hệ mở tài khoản giữa khách hàng và CTCK; pháp luật bảo vệ NĐT trong quan hệ giữa khách hàng và CTCK trong quá trình đặt lệnh; pháp luật bảo vệ NĐT trong quan hệ giữa khách hàng và CTCK trong quá trình khách hàng quản lý tài khoản.

1. Pháp luật bảo vệ nhà đầu tư trong quan hệ mở tài khoản giữa khách hàng và công ty chứng khoán

Quan hệ mở tài khoản được xác lập thông qua hợp đồng mở tài khoản giữa khách hàng, NĐT và CTCK, chủ thể cung cấp dịch vụ. Hợp đồng mở tài khoản được coi là bằng chứng pháp lý quan trọng để xác lập quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ mở tài khoản. Với tính chất quan trọng đó, NĐT với tư cách là khách hàng có quyền cùng bàn bạc, thỏa thuận các nội dung trong hợp đồng mở tài khoản với CTCK.

Để bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT, trong Phụ lục số 17 ban hành kèm theo Quyết định số 27/2007/QĐ-BTC ngày 24/4/2007 về việc ban hành Quy chế tổ chức và hoạt động CTCK (Quyết định 27), Bộ Tài chính đã phác thảo những nội dung cơ bản của hợp đồng mở tài khoản giao dịch chứng khoán giữa CTCK và khách hàng. Trên cơ sở những nội dung cơ bản này, các CTCK soạn thảo những hợp đồng mẫu để ký kết với khách hàng về dịch vụ mở và quản lý tài khoản chứng khoán.

Việc làm trên của Bộ Tài chính là rất đáng ghi nhận, tuy nhiên, chúng tôi thấy rằng, những quy định của pháp luật về việc mở tài khoản của khách hàng còn vài điểm bất cập và chưa thể hiện rõ trong vấn đề bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT. Cụ thể:

Một là, trong phần thứ hai về điều khoản quy định các thoả thuận cụ thể của nội dung cơ bản trong hợp đồng mở tài khoản giao dịch chứng khoán giữa CTCK và khách hàng ban hành kèm theo Quyết định 27 có nội dung “tỷ lệ ký quỹ đặt mua/bán chứng khoán được áp dụng”. Đây là quy định nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc giao dịch ký quỹ, là cơ sở để CTCK cung cấp dịch vụ giao dịch ký quỹ. Tuy nhiên, với quy định chung chung trong phần phụ lục về nội dung này, các CTCK sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các NĐT lớn sử dụng để mua, bán trên thị trường, gây tác động đến giá cả thị trường và mang đến những yếu tố tiêu cực tiềm ẩn cho TTCK nếu không có sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước. Vì vậy, với tầm quan trọng của giao dịch ký quỹ nên giao dịch này cần phải được điều chỉnh bằng một văn bản riêng.

Hiện nay, Ủy ban Chứng khoán nhà nước (UBCKNN) đang gấp rút chỉnh sửa và đưa ra dự thảo lần 2 Thông tư hướng dẫn hoạt động giao dịch mua chứng khoán ký quỹ để xin ý kiến nhằm trình Bộ Tài chính thông qua. Theo đó, khách hàng nào muốn giao dịch ký quỹ sẽ phải mở một tài khoản giao dịch ký quỹ riêng không sử dụng tài khoản giao dịch chứng khoán thông thường để giao dịch ký quỹ.

Do vậy, theo chúng tôi, Nhà nước cần phải nhanh chóng loại bỏ nội dung này và nội dung thứ tư trong phần điều khoản về các thoả thuận cụ thể của nội dung cơ bản trong hợp đồng mở tài khoản giao dịch chứng khoán giữa CTCK và khách hàng ban hành kèm theo Quyết định 27 có nội dung “thời hạn, cách thức xử lý tài sản trong trường hợp khách hàng không có khả năng thanh toán đúng hạn”. Bởi vì phần quy định tại phần thứ tư chỉ để nhằm phục vụ cho việc giao dịch ký quỹ khi khách hàng vay tiền mua chứng khoán và dùng phần chứng khoán mua được để đảm bảo cho khoản vay nhưng không thanh toán được tiền khi đến hạn trả.

Hai là, để đảm bảo tính hợp lý của việc mở tài khoản của NĐT tại các CTCK, Điều 30 của Quy chế tổ chức và hoạt động CTCK ban hành kèm theo Quyết định 27 cũng cần phải sửa đổi theo hướng quy định rõ có hai loại tài khoản giao dịch chứng khoán: tài khoản giao dịch chứng khoán thông thường và tài khoản giao dịch ký quỹ . Theo đó, quy chế về tổ chức và hoạt động của CTCK chỉ điều chỉnh đối với những vấn đề liên quan đến mở tài khoản và quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán thông thường, các giao dịch chứng khoán ký quỹ, mở tài khoản giao dịch ký quỹ thì sẽ dẫn chiếu đến văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh về giao dịch ký quỹ. Điều này vừa đảm bảo tính chặt chẽ trong quy định, vừa đảm bảo sự hợp lý trong việc điều chỉnh đặc biệt đối với giao dịch ký quỹ nhằm đảm bảo tính ổn định, tích cực cho TTCK.

Ba là, những nội dung cơ bản của hợp đồng mở tài khoản cần được quy định thành một điều khoản trong quy chế. Với quy định như hiện nay, những nội dung cơ bản của hợp đồng mở tài khoản chỉ mang tính khuyến nghị mà không mang tính pháp lý bắt buộc. Do vậy, các CTCK có thể thiết kế hợp đồng theo nội dung đó hoặc không cũng không có chế tài đặt ra để xử lý các CTCK nhằm bảo vệ quyền và lợi ích của NĐT. Vì vậy chúng tôi kiến nghị đưa những nội dung cơ bản của hợp đồng mở tài khoản giao dịch chứng khoán này thành một điều hoặc một khoản cụ thể trong quy chế điều chỉnh về hoạt động của CTCK. Kiến nghị này nhằm đạt được những yêu cầu sau: (i) việc ghi nhận những nội dung cơ bản của hợp đồng mở tài khoản thành một nội dung cụ thể trong quy chế mà không phải là phần phụ lục sẽ làm nâng cao tính pháp lý của quy định. Qua đó, pháp luật khẳng định rằng đây là quy định bắt buộc, là những điều khoản không thể thiếu được hợp đồng mở tài khoản giao dịch chứng khoán của CTCK với khách hàng. Nếu hợp đồng do CTCK soạn mà thiếu một trong những nội dung cơ bản này sẽ là cơ sở để khách hàng có quyền kiện đòi CTCK bồi thường thiệt hại cũng như là cơ sở để cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử phạt các CTCK nhằm bảo vệ cao hơn nữa quyền và lợi ích của khách hàng; (ii) việc ghi nhận này phù hợp với kỹ thuật lập pháp. Thực tế, các văn bản pháp quy luôn dành một điều khoản để ghi nhận về những nội dung cơ bản trong một loại hợp đồng nhằm điều chỉnh về một hoạt động cung cấp dịch vụ nào đó của nhà cung cấp, làm cơ sở cho nhà cung cấp cung cấp dịch vụ cho khách hàng của mình .

Do vậy, việc quy định một điều khoản về nội dung của hợp đồng mở tài khoản trong quy chế về tổ chức và hoạt động của CTCK là hoàn toàn phù hợp.

2. Pháp luật bảo vệ nhà đầu tư trong quan hệ giữa khách hàng và công ty chứng khoán trong quá trình đặt lệnh

Để đảm bảo quyền và lợi ích của khách hàng trong quá trình đặt lệnh giao dịch và các hoạt động liên quan đến quá trình sử dụng tài khoản giao dịch chứng khoán, Nhà nước đã ban hành những quy phạm pháp luật điều chỉnh nhóm quan hệ này. Đó là những quy định trong Luật Chứng khoán, Quyết định 27 và các văn bản quy phạm pháp luật khác.

Hộp 1

Bà Nguyễn Kim Phượng (chủ TK số 020C009588, mở tại Công ty Cổ phần Chứng khoán Quốc tế Việt Nam) đã có hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán như sau:

Ngày 14/1/2010, UBCKNN nhận được bản đăng ký chào mua công khai 1,3 triệu cổ phiếu Công ty Cổ phần Vật tư và Vận tải Xi măng (Mã CK: VTV) của bà Nguyễn Kim Phượng. Ngày 22/1/2010, UBCKNN đã có Công văn số 257/UBCK-QLPH yêu cầu bà Nguyễn Kim Phượng giải trình, bổ sung và làm rõ một số nội dung liên quan đến bản đăng ký chào mua công khai. Tuy nhiên, bà Nguyễn Kim Phượng không thực hiện bổ sung hồ sơ theo yêu cầu của UBCKNN. Theo quy định tại Tiết b Điểm 9.1 Khoản 9 Mục II Thông tư số 194/2009/TT-BTC hướng dẫn chào mua công khai cổ phiếu của công ty đại chúng, chứng chỉ quỹ của quỹ đầu tư chứng khoán đại chúng dạng đóng, kể từ thời điểm gửi đăng ký chào mua công khai đến khi hoàn thành đợt chào mua, bà Nguyễn Kim Phượng không được bán cổ phiếu mà mình đang chào mua. Việc bà Nguyễn Kim Phượng bán ra 557.800 cổ phiếu VTV vào ngày 24/3/2010 là vi phạm quy định tại Điểm 9.1 Khoản 9 Mục II Thông tư 194/2009/TT-BTC.

Bà Nguyễn Kim Phượng là cổ đông lớn (nắm giữ 8,58% số cổ phiếu có quyền biểu quyết) của Công ty Cổ phần Vật tư và Vận tải Xi măng. Do vậy, việc bà Nguyễn Kim Phượng bán 557.800 cổ phiếu VTV nhưng không báo cáo UBCKNN, Sở GDCK Hà Nội trước khi thực hiện giao dịch là vi phạm điểm 4.2 Khoản 4 Mục IV Thông tư số 09/2010/TT-BTC hướng dẫn về việc công bố thông tin trên thị trường chứng khoán.

Trước đây, việc đặt lệnh phải do chủ tài khoản ghi vào phiếu lệnh và nộp trực tiếp tại sàn giao dịch của CTCK. Tuy nhiên, hiện nay với sự phát triển của khoa học công nghệ, các thiết bị điện tử thông minh, pháp luật đã cho phép CTCK có thể nhận lệnh của khách hàng bằng nhiều cách thức như đặt lệnh giao dịch qua internet, qua điện thoại, qua fax…

Về mặt nguyên tắc, khi khách hàng đặt lệnh mua, bán chứng khoán theo quy định của pháp luật, CTCK chỉ được nhận lệnh của khách hàng có đủ tiền và chứng khoán theo quy định của UBCKNN và phải có các biện pháp cần thiết để đảm bảo khả năng thanh toán của khách hàng khi lệnh giao dịch được thực hiện. Quy định này nhằm đảm bảo tránh trường hợp khách hàng mua chứng khoán nhưng không có đủ tiền (trừ trường hợp được phép giao dịch ký quỹ theo thông tư giao dịch ký quỹ mà Bộ Tài chính đang dự thảo), bán chứng khoán khi không có đủ chứng khoán gây xáo trộn lớn cho TTCK, bảo vệ quyền và lợi ích của các NĐT. Tuy vậy, trên thực tế đã có khá nhiều CTCK sẵn sàng vì lợi ích riêng nên đã bỏ qua các quy định này và bị xử lý .

Nghiên cứu các quy định của pháp luật điều chỉnh về quan hệ giữa khách hàng và CTCK trong quá trình đặt lệnh, chúng tôi thấy có một số điểm hạn chế sau:

Một là, vấn đề kiểm tra tài khoản của khách hàng trước khi nhập lệnh bán chứng khoán vào hệ thống khi khách hàng thực hiện việc chào mua công khai. Theo quy định điểm b Khoản 9.1 Mục II Thông tư số 194/2009/TT-BTC hướng dẫn chào mua công khai cổ phiếu của công ty đại chúng, chứng chỉ quỹ của quỹ đầu tư chứng khoán đại chúng dạng đóng: “Kể từ thời điểm gửi đăng ký chào mua công khai đến khi hoàn thành đợt chào mua, bên chào mua không được thực hiện các hành vi: bán hoặc cam kết bán cổ phiếu hoặc chứng chỉ quỹ mà mình đang chào mua”. Tuy nhiên, trên thực tế đã có nhiều hành vi lợi dụng việc chào mua công khai để đẩy giá chứng khoán lên cao và “lén lút” bán chứng khoán của mình đang sở hữu nhằm trục lợi bất chính. Điển hình hai vụ việc của bà Nguyễn Thị Kim Phượng (Xem hộp 1) và ông Trần Thái Hưng (Xem hộp 2) .

Hộp 2

Ngày 8/6/2010, Chủ tịch UBCKNN ban hành Quyết định số 452/QĐ-UBCK về việc xử phạt vi phạm hành chính đối với ông Trần Thái Hưng (chủ tài khoản số 023C012751, mở tại Công ty Cổ phần Chứng khoán Việt), cụ thể như sau: Căn cứ Biên bản xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán số 210/BB-VPHC giữa UBCKNN và ông Trần Thái Hưng: Ngày 25/3/2010, ông Trần Thái Hưng nộp Bản đăng ký chào mua công khai 450.000 cổ phần Công ty Cổ phần Thương mại Dịch vụ Vận tải Xi măng Hải Phòng (mã chứng khoán: HCT) cho UBCKNN nhưng ngày 26/3/2010, ông Trần Thái Hưng đã thực hiện bán 27.200 cổ phiếu HCT, vi phạm điểm b Khoản 9.1 Mục II Thông tư 194/2009/TT-BTC hướng dẫn chào mua công khai cổ phiếu của công ty đại chúng, chứng chỉ quỹ của quỹ đầu tư chứng khoán đại chúng dạng đóng. Xét tính chất và mức độ vi phạm, phạt tiền 50.000.000 đồng đối với ông Trần Thái Hưng theo quy định tại Điểm b Khoản 2 Điều 29 Nghị định 36/2007/NĐ-CP ngày 8/3/2007 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán.

Ở đây, nảy sinh một vấn đề là pháp luật chưa quy định rõ vai trò và trách nhiệm của CTCK trong quá trình thực hiện lệnh bán cho những đối tượng này. Do vậy, hành vi của các đối tượng trên đã gây thiệt hại đáng kể cho các NĐT trên TTCK. Đối chiếu các quy định của pháp luật, chưa có quy định cụ thể nào xác định rằng CTCK phải có trách nhiệm kiểm tra xem những khách hàng định bán chứng khoán có nằm trong diện chào bán công khai hay không? Ngoài ra, trong Nghị định số 36/2007/NĐ-CP ban hành ngày 08/03/207 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK cũng không có quy định xử phạt về việc không kiểm tra của CTCK đối với khách hàng chào mua công khai chứng khoán. Cho nên, vì lợi nhuận, các CTCK có thể chấp nhận dễ dàng việc nhập lệnh bán của các chủ thể chào mua công khai mà không sợ bị pháp luật xử lý. Do đó, nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NĐT trên TTCK, chúng tôi kiến nghị: (i) cần có một điều khoản xác định trách nhiệm của CTCK trong việc kiểm tra xem khách hàng có là người đang thực hiện hành vi chào mua công khai không trước khi nhập lệnh bán của khách hàng vào hệ thống giao dịch; cụ thể là sửa đổi khoản 5 Điều 33 Quy chế tổ chức và hoạt động của CTCK ban hành kèm theo Quyết định 27 như sau: “CTCK chỉ được nhận lệnh của khách hàng có đủ tiền và chứng khoán theo quy định của UBCKNN và phải có các biện pháp cần thiết để đảm bảo khả năng thanh toán của khách hàng khi lệnh giao dịch được thực hiện. Cấm CTCK nhận lệnh bán trong trường hợp khách hàng là người chào mua công khai theo quy định của pháp luật về chào mua công khai trong thời gian thực hiện hoạt động chào mua công khai”; (ii) cần bổ sung vào văn bản pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và TTCK quy định về xử phạt đối với trường hợp CTCK vẫn tiến hành nhập lệnh bán chứng khoán cho khách hàng khi khách hàng là người chào mua công khai theo quy định của pháp luật về chào mua công khai trong thời gian thực hiện hoạt động chào mua công khai. Đối với hành vi này, CTCK sẽ bị xử lý trong mọi trường hợp dù cố ý hay vô ý. Vì rõ ràng, đây là hành vi có lỗi của CTCK, bởi việc chào mua công khai đã được thông báo trên các phương tiện truyền thông đại chúng theo quy định của pháp luật về chào mua công khai .

Các quy định này nhằm ngăn chặn ngay từ đầu các ý định bất chính nhằm trục lợi riêng của những chủ thể lợi dụng việc chào mua công khai, gây bất lợi cho các NĐT khác trên TTCK.

- Hai là, vấn đề về việc ủy quyền của chủ tài khoản, NĐT cho cá nhân khác thay mặt mình đặt lệnh mua, bán chứng khoán: Về nguyên tắc, phiếu lệnh mua, phiếu lệnh bán chứng khoán là lệnh của chủ tài khoản yêu cầu CTCK mua, bán cho mình theo số lượng, giá cả đã điền trong phiếu lệnh. Tuy nhiên, không phải lúc nào chủ tài khoản cũng có thể dễ dàng thực hiện việc này vì nhiều lý do khác nhau. Do vậy, pháp luật vẫn cho phép các chủ tài khoản được phép ủy quyền cho chủ thể khác thay mặt mình ký xác nhận trong các phiếu lệnh mua, bán chứng khoán. Đây là quy định nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho chủ tài khoản trong quá trình giao dịch chứng khoán. Mặt dù vậy, trên thực tế quy định này cũng đã gây nên không ít phiền nhiễu và bất lợi, thiệt hại cho NĐT trong một số trường hợp (Xem hộp 3)

Hộp 3

Ví dụ: Vụ việc mất hơn 6 tỷ trong tài khoản chứng khoán của bà Nguyễn Thị Kim D. Bà D. đã có đơn tố cáo Công ty Cổ phần chứng khoán Rồng Việt (Công ty Rồng Việt) đã vi phạm trong việc thực hiện chức năng quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán của khách hàng. Theo đơn bà D, ngày 17/7/2009, bà có mở tài khoản giao dịch chứng khoán tại Công ty Rồng Việt để mua bán cổ phiếu của Công ty Cổ phần Công nghiệp cao su miền Nam (CSM). Sau đó, Công ty Rồng Việt cử ông Văn Thiên Hùng là nhân viên môi giới quản lý tài khoản của bà. Đầu tháng 3/2010, bà D. phát hiện tài khoản của mình bị Công ty Rồng Việt phong tỏa chứng khoán. Khi liên lạc với Công ty Rồng Việt, bà D. bất ngờ hơn vì công ty có trưng ra một giấy ủy quyền có chữ ký của bà cho một người tên là Nguyễn Thanh Phong được thay mặt sử dụng toàn bộ tiền, chứng khoán trong tài khoản của bà để tiến hành các giao dịch mua, bán, cầm cố, hợp tác đầu tư. Nghiêm trọng hơn, ông Phong đã thay mặt bà D. ký hai phụ lục hợp đồng hợp tác đầu tư chứng khoán với Công ty Rồng Việt. Theo hai phụ lục này thì tính đến ngày 21/4, bà D. nợ Công ty Rồng Việt hơn 4,5 tỉ đồng (tương đương số cổ phiếu CSM của bà D. bị công ty phong tỏa). Sau đó, Công ty Rồng Việt đã bán hết số cổ phiếu CSM bị phong tỏa này để thu hồi công nợ. Tuy nhiên, bà D. khẳng định bà chưa ký giấy ủy quyền cho bất kỳ ai thay mặt để chơi chứng khoán. Theo bà D. giấy ủy quyền “có vấn đề” khi số chứng minh nhân dân ghi không đúng, chỗ ghi ngày, tháng, năm thì chồng lên nhau… Theo bà D., trong khoảng thời gian từ ngày 14/9/2009 đến ngày 24/3/2010, bà nhiều lần phát hiện tài khoản bị mua bán. Mọi việc đều được báo với ông Văn Thiên Hùng. Ông Hùng trả lời là do hệ thống bị lỗi. Thậm chí lúc phát hiện tài khoản bị phong tỏa, bà gọi báo thì ông Hùng cũng nói do lỗi hệ thống. Về chữ ký trên tờ giấy ủy quyền, bà D. cho biết là chữ ký thật của mình nhưng việc ký này đã bị ông Hùng lừa. Vì khi gần tết, ông Hùng có đến nhà bà D, đưa ba phần quà, nói đây là quà tết công ty gửi tặng khách hàng và yêu cầu và D ký vào ba tờ giấy trắng để mang về báo lại cho công ty .

Như vậy, với tình huống trên, chúng tôi thấy, việc uỷ quyền này được thực hiện bằng văn bản theo mẫu của CTCK đưa ra. NĐT đôi khi vì sự tư vấn của nhân viên môi giới cho thấy những ưu điểm của việc ủy quyền mà chưa thấy được mặt hạn chế của nó nên đã ủy quyền mà không lường đến những hậu quả có thể xảy ra cho mình. Theo chúng tôi, để bảo vệ NĐT nhiều hơn nữa, pháp luật cần đưa vấn đề ủy quyền của chủ tài khoản vào quy định của pháp luật về giao dịch chứng khoán.

Tuy nhiên, việc đưa thêm quy định về ủy quyền trong giao dịch chứng khoán không đơn thuần chỉ là ghi nhận việc ủy quyền trong giao dịch chứng khoán cần phải lập thành văn bản, mà còn phải quy định rõ ràng hơn rằng, văn bản ủy quyền trong giao dịch chứng khoán cần phải được công chứng tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Quy định này sẽ (i) giúp NĐT ý thức hơn nữa tầm quan trọng của hoạt động ủy quyền trong giao dịch chứng khoán, sẽ thận trọng trong việc ủy quyền giao dịch chứng khoán; (ii) việc ủy quyền giao dịch chứng khoán bằng văn bản sẽ hạn chế được trường hợp các nhân viên của CTCK lợi dụng để lừa khách hàng ký vào bản ủy quyền để trục lợi bất chính.

3. Pháp luật bảo vệ nhà đầu tư trong quan hệ giữa khách hàng và công ty chứng khoán trong quá trình khách hàng quản lý tài khoản

Tài khoản giao dịch chứng khoán do các NĐT mở tại CTCK là tài sản quan trọng của NĐT, trong tài khoản có tiền và chứng khoán của NĐT. Các khoản thu nhập phát sinh trong quá trình giao dịch chứng khoán của NĐT sẽ được CTCK chuyển vào tài khoản này cho NĐT. Tài khoản giao dịch của NĐT được quản lý bởi CTCK. Cho nên, việc quản lý chặt chẽ tài khoản giao dịch chứng khoán chính là một trong những cách thức đơn giản mà hiệu quả để NĐT bảo vệ tiền của mình. Tuy nhiên, các NĐT ít ý thức được tầm quan trọng này của việc quản lý tài khoản giao dịch chứng khoán nên đã tạo ra cơ hội cho CTCK, nhân viên CTCK trục lợi từ tiền và chứng khoán của NĐT trong tài khoản của họ.

Trên thực tế đã từng có những hành vi vi phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của NĐT từ CTCK trong hoạt động quản lý tài khoản của khách hàng. Vụ hàng chục tài khoản chứng khoán bỗng dưng biến mất diễn ra tại CTCK Phố Wall (WSS) là một minh chứng (Xem hộp 4).

Hộp 4

Hàng chục tài khoản của khách hàng mở tại WSS đã không thấy trên hệ thống vì đã bị CTCK Phố Wall (WSS) bằng một số thao tác che đi số tài khoản này. Lý do mà WSS đưa ra để lý giải cho hành động của mình là vì những khách hàng này đã tham gia dịch vụ mua bán chứng khoán theo hình thức ký quỹ do WSS cung cấp. Tuy nhiên, do thị trường diễn biến xấu, các NĐT này đều thua lỗ nên công ty đã thực hiện phong tỏa tài khoản để đảm bảo thu hồi nợ. Trong thời gian này, một số NĐT cũng cam kết sẽ nộp đủ số tiền để tài khản giao dịch bình thường. Tuy vậy, sau khi hoàn tất thủ tục nộp tiền, ngày 5/3/2010, một số NĐT trực tiếp đến WSS để thực hiện giao dịch thì được nhân viên nhập lệnh cho biết vẫn không nhìn thấy tài khoản trên phần mềm giao dịch. Theo ông Phạm Đức Long, Phó Tổng Giám đốc WSS, phản ánh về việc công ty đang phong tỏa một số tài khoản của khách hàng thì "Đúng là có một số tài khoản đã hoàn thành nghĩa vụ tài chính với công ty nhưng do liên quan đến một số tài khoản hiện vẫn thiếu nợ nên theo yêu cầu của tổ chức tài chính, WSS sẽ tiếp tục phong tỏa những tài khoản này đến khi tất cả các khách hàng trong diện phong tỏa nộp đủ tiền". Các tài khoản đang bị phong tỏa nói trên (41 trường hợp, bao gồm cả tài khoản đã nộp đủ tiền cũng như chưa thanh toán) đều liên quan đến cựu Giám đốc kinh doanh của WSS. Theo ông Long, vị giám đốc này đã nghỉ việc vì có sai phạm trong việc cho phép khách hàng vay ký quỹ vượt quá tỷ lệ cho phép. Căn cứ được ông Long đưa ra để lý giải cho quyết định phong tỏa tài khoản của khách hàng là đề nghị được mua lại nợ của vị cựu Giám đốc kinh doanh. Số nợ này có giá trị khoảng 5 tỷ đồng và thuộc về 41 tài khoản mà vị này liên đới trách nhiệm (được ủy quyền giao dịch, mở tại đại lý riêng hoặc được vị này trực tiếp duyệt thấu chi trong thời gian làm việc tại WSS). Ông Long cho biết việc mua nợ này hiện chưa hoàn thành nên chưa thể dỡ lệnh phong tỏa cho các tài khoản.

Trong tình huống này, WSS đã thực hiện không đúng quy định ở một số vấn đề sau:

- WSS đã tiến hành cung cấp dịch vụ giao dịch ký quỹ chứng khoán. Có thể nói đây là một hoạt động không trái luật nhưng cũng chưa hoàn toàn phù hợp theo quy định của pháp luật chứng khoán. Tới thời điểm hiện nay, thông tư điều chỉnh về hoạt động giao dịch ký quỹ vẫn còn nằm dưới dạng Dự thảo lần 2. Do vậy, đây là hoạt động chưa được pháp luật quy định một cách rõ ràng. Theo đó quyền và lợi ích của khách hàng đã bị WSS vi phạm một cách nghiêm trọng. Bởi vì, dù cho có hoạt động cung cấp dịch vụ giao dịch ký quỹ chứng khoán thì bản chất của vấn đề là CTCK cho khách hàng vay tiền và sử dụng chứng khoán mà khách hàng mua được làm tài sản đảm bảo cho khoản vay của khách hàng. Nói cách khác, khi chưa có văn bản pháp luật cụ thể do cơ quan quản lý TTCK ban hành về giao dịch ký quỹ thì hoạt động này chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự năm 2005 và Nghị định số 163/2006/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 29/12/2006 quy định về giao dịch bảo đảm. Theo các quy định này thì việc xử lý tài sản đảm bảo khi khách hàng, bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thì CTCK, bên nhận bảo đảm có quyền xử lý tài sản theo thỏa thuận của các bên. Do vậy, tùy thuộc vào hợp đồng dịch vụ ký quỹ giữa WSS và khách hàng mà có những cách xử lý tài sản đảm bảo khác nhau. Tuy nhiên, các NĐT vẫn có thể thỏa thuận với CTCK đóng tiền để giải quyết khoản vay mà không cần phải bán chứng khoán trong tài khoản. Đây là yêu cầu rất chính đáng của các NĐT và phù hợp với quy định của pháp luật về giao dịch đảm bảo.

- Pháp luật về giao dịch bảo đảm áp dụng vào giao dịch ký quỹ thì chứng khoán chính là đối tượng được cầm cố. Do vậy, WSS chỉ có thể phong tỏa phần chứng khoán cầm cố chứ không thể che toàn bộ tài khoản của khách hàng được. Về nguyên tắc, các chứng khoán khác trong tài khoản của khách hàng mà không được sử dụng để giao dịch bảo đảm thì vẫn hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của chủ tài khoản và chủ tài khoản không hề bị giới hạn về quyền của người chủ sở hữu. Cho nên, hành bi che tài khoản của WSS hoàn toàn là trái với quy định của pháp luật, cản trở quyền của chủ sở hữu trong quá trình định đoạt chứng khoán của mình.

Như vậy, pháp luật về chứng khoán hiện nay đã thiếu một chế định khá quan trọng để điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong quá trình giao dịch chứng khoán. Đó chính là chế định pháp lý về giao dịch ký quỹ. Vì chưa có chế định pháp lý rõ ràng về giao dịch ký quỹ nên các CTCK đã “xé rào” cung cấp dịch vụ này và làm ảnh hưởng không nhỏ đến quyền và lợi ích của các NĐT.

Với những lý do trên, chúng tôi kiến nghị UBCKNN cần nhanh chóng hoàn thành các quy định trong Thông tư về giao dịch ký quỹ để trình Bộ Tài chính ký và ban hành, nhằm điều chỉnh về giao dịch ký quỹ, bảo vệ tốt hơn nữa các NĐT trong mối quan hệ giữa NĐT với CTCK.

SOURCE: TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU LẬP PHÁP ĐIỆN TỬ - THS. PHAN PHƯƠNG NAM – Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh

Trích dẫn từ: http://www.nclp.org.vn/thuc_tien_phap_luat/hoan-chinh-co-che-phap-ly-bao-ve-nha-111au-tu-chung-khoan-trong-giai-111oan-giao-dich-chung-khoan