Theo Tổng cục Thống kê, năm 2006, Việt Nam có khoảng 84.155.800; năm 2008 con số đó không dưới 86 triệu, là nước đông dân thứ 13 thế giới. Tuy nhiên, cùng với xu hướng biến động của dân số thế giới, dân số Việt Nam cũng đang chịu những tác động lớn trong thay đổi về mức sinh, mức chết, tình trạng già hoá và vấn đề di cư…

Mức sinh, mức chết giảm nhưng có sự khác nhau giữa các vùng

Để đo lường mức sinh, người ta dùng nhiều chỉ tiêu, thông thường nhất là “tỷ suất sinh thô”, tỷ suất này biểu thị số trẻ được sinh ra trong 1 năm, tính trung bình trên 1.000 dân. Tỷ suất sinh thô của Việt Nam năm 1957 là 44%0. Sau 50 năm đẩy mạnh kế hoạch hoá gia đình, tỷ suất này giảm xuống còn 17,2%0 năm 2007. Tuy “tỷ suất sinh thô” giảm nhiều so với dân số lớn nên số trẻ em sinh ra trong một năm hiện nay vẫn tới khoảng 1,5 triệu em. Tỷ suất sinh thô ở Việt Nam giai đoạn 1998-2007 có chiều hướng giảm, song giữa các năm có sự biến động: Năm 1999 tỷ suất sinh thô là 19,9; đến năm 2001 còn 18,6; tuy nhiên đến năm 2002 tỷ suất sinh thô lại tăng lên 19; năm 2003 giảm xuống 17,5; năm 2004 tăng lên 19,2; năm 2005 giảm xuống 18,6 và đến năm 2007 còn 17,2.

Bên cạnh đó, mức sinh rất khác nhau giữa các vùng trong cả nước. Tổng tỷ suất sinh ở Tây Nguyên (3,1 con) cao hơn rất nhiều ở miền Đông Nam bộ (1,7 con). Sự chênh lệch giữa các tỉnh còn lớn hơn: từ 1,5 con ở thành phố Hồ Chí Minh đến 3,9 con ở Kon Tum. Mặt khác, mức sinh cũng có sự khác nhau giữa thành thị và nông thôn nhưng không lớn: 2,3 con và 1,7 con.

Kết quả điều tra tại 3.840 địa bàn mẫu được chọn ngẫu nhiên trong cả nước cho thấy, mức sinh đã đạt ngưỡng thay thế ứng với tổng tỷ suất sinh là 2,1 con. Mức sinh này thấp hơn nhiều so với mức chung của các nước Đông Nam Á (2,7 con) và hiện chỉ cao hơn Singapore (1,3 con) và của Thái Lan (1,7 con).

Đối với dân số cả nước, mức độ sinh cao nhất là 137%0 thuộc độ tuổi 20-24, sau đó mức sinh chỉ giảm đôi chút, xuống 130%0 ở độ tuổi 30-34. Sau độ tuổi này, mức sinh giảm rất nhanh theo độ tuổi, chỉ còn 78%0 ở nhóm tuổi 30-34, 36%0 ở nhóm tuổi 35-39. Tại nhóm tuổi cao nhất, mức độ sinh không đáng kể, chỉ có 1%0.

Các kết quả điều tra khác cũng chỉ ra rằng mức sinh nước ta tiếp tục giảm, song giảm chậm và dao động nhẹ qua các năm. Đây cũng là xu hướng ở nhiều nước có mức sinh giảm xuống gần hoặc dưới mức sinh thay thế.

Do mức độ sinh đã giảm đáng kể trong khi tuổi thọ trung bình ngày càng tăng, dân số nước ta đang có xu hướng lão hoá. Tỷ trọng dân số trẻ giảm và tỷ trọng người già ngày càng tăng. Tỷ lệ già hoá cũng có sự khác nhau giữa các vùng. Do hoàn cảnh địa lý khác nhau theo vùng miền cho nên dẫn đến sự không đồng đều về mức độ già hoá dân số ở các vùng. Xu hướng chung là tại các vùng đô thị, đồng bằng có tỷ lệ người già cao hơn so với vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa. Đồng bằng sông Hồng là nơi có cấu trúc dân số già nhất, trẻ nhất là Tây Nguyên và miền núi Tây Bắc, đây cũng là hai vùng có mức sinh cao và tỷ lệ chết trẻ em (IMR) cao nhất. Riêng vùng Đông Nam Bộ tuy là địa bàn có cả mức sinh và chết trẻ em (IMR) đều thấp nhất trong cả nước, song do vùng này nhận một lượng lớn thanh niên nhập cư nên cấu trúc dân số vẫn trẻ.

Số con trung bình về sinh sản của mỗi phụ nữ Việt Nam cũng không ngừng giảm xuống. Từ chỗ mỗi phụ nữ đến hết tuổi sinh đẻ trung bình có 6 đến 7 con, mấy nam gần đây chỉ sinh 2 con tức là đạt “mức sinh thay thế”.

Tỷ lệ các cặp vợ chồng sinh con thứ ba cũng đã giảm đi trong suốt thập kỷ qua. Tỷ lệ cặp vợ chồng sinh con thứ ba hiện nay chỉ còn dưới 17% là rất thấp. Chính tỷ lệ cặp vợ chồng có từ ba con trở lên thấp như vậy, bù trừ với những cặp vợ chồng chỉ có một con thì mới tạo nên mức sinh chung của cả nước là khoảng 2 con. Việc mỗi phụ nữ chỉ sinh 2 con, chắc chắn có ảnh hưởng rất lớn không chỉ đến sức khoẻ, học vấn, việc làm, thu nhập, địa vị xã hội mà còn ảnh hưởng theo hướng tích cực tới việc nuôi dạy con cái, hạnh phúc gia đình, s? phát triển của cộng đồng và xã hội. Tuy nhiên mức sinh ở các vùng còn khác nhau, Tây Bắc, Tây Nguyên là 2 vùng có mức sinh cao, khoảng gấp rưỡi vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ.

Nam 2005, theo kết quả điều tra biến động dân số, trong khi tỷ suất chết sơ sinh (IMR) của các nước là 17,8 %0 thì tỷ suất chết thô của toàn quốc là 5,3%0. So với các nước trong khu vực, nước ta thuộc nhóm nước có mức độ chết (IMR) giảm nhanh, tốc độ giảm mức chết của nước ta chỉ chậm hơn chút ít so với In-do-nê-xia và Thái Lan. Khi so sánh tỷ lệ chết thô (CDR) qua các năm đã cho thấy CDR của nước ta cũng giống như các nước trong khu vực, có sự dao động lên- xuống. Tuy nhiên, nghiên cứu CDR theo các vùng địa lý-kinh tế cho thấy đã xuất hiện khá rõ tác động của cơ cấu dân số theo độ tuổi lên tỷ suất chết thô: các vùng có cơ cấu dân số “già” thì CDR đã nhích dần lên qua các năm, mặc dù mức độ chết (thể hiện qua IMR) liên tục giảm theo thời gian.

Ở nước ta tỷ lệ chết thô ở các vùng là khác nhau. Khu vực Tây Bắc có tỷ chết cao gấp 1,5 lần Đông Nam Bộ. Đặc biệt là tỷ lệ chết ở trẻ sơ sinh rất khác nhau giữa các vùng. Nếu tỷ lệ này ở Đông Nam Bộ là 10%0 thì ở Tây Bắc cao gần gấp 3 lần, tới 29 %0. So với các nước trong khu vực, nước ta thuộc nhóm nước có mức độ IMR giảm nhanh, tốc độ giảm

Do đó, cần chú trọng cung ứng đầy đủ và liên tục phương tiện và dịch vụ kế hoạch hoá gia đình (KHHGĐ) có chất lượng cao để giữ vững tỷ lệ tránh thai, mức sinh đã đạt được, tức là đẩy mạnh Chương trình KHHGĐ đi vào chiều sâu hơn là bề rộng. Chương trình KHHGĐ cần có sự tập trung, ưu tiên trước hết cho Tây Nguyên, Tây Bắc nói riêng và nông thôn nói chung; KHHGĐ ở miền núi phải đồng thời với việc ưu tiên xây dựng và thực hiện chính sách bảo vệ và chăm sóc trẻ em, giảm thấp tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh nói riêng và tỷ lệ tử vong ở trẻ em nói chung.

Tỷ suất tăng tự nhiên có xu hướng giảm

Có thể thấy rằng, do mức độ chết của dân số nước ta tương đối thấp và thay đổi không nhiều nên sự thay đổi của tỷ suất tăng tự nhiên chủ yếu phụ thuộc vào sự thay đổi của tỷ suất sinh thô. Qua điều tra cho thấy, nói chung, tỷ suất tăng tự nhiên của dân số nước ta có xu hướng giảm mặc dù có sự tăng lên trong 12 tháng từ 1/4/2003 đến 1/4/2004 (tăng tới 2,1%0 so với 12 tháng trước đó). Tuy nhiên, trong 12 tháng trước 1/4/2004 so với trước 1/4/2005, tỷ suất tự nhiên đã giảm được 0,5%0./.

SOURCE: TẠP CHÍ KINH TẾ VÀ DỰ BÁO SỐ 20 (436) THÁNG 10 NĂM 2008 - NGUYỄN VĂN TUÂN